EEN VUURTJE UIT EEN GLIMMENDE LEGENDE

Zippo Manual 1 en 2 door Kesaharu Imai (red.) beide 255 blz., World Photo Press (Tokio) 1992 en 1993, elk f 74,-- geen ISBN (importeur voor Nederland: Idea Books, Amsterdam)

Voor het eerst ontmoette hij een Zippo tijdens de Vietnamoorlog. Kesaharu Imai was fotograaf. In het holst van de nacht flitsten granaten voorbij en maakten van de donkere hemel met onophoudelijke regelmaat steeds heel even een helder witte koepel. Kesaharu Imai lag in een kuil, met zijn hoofd op zijn helm en zijn camera's onder handbereik. De blauw-witte explosies gaven de aarde een surrealistisch aanzien. Het leek de hele nacht voort te duren. Hoewel de bombardementen dienden om de manschappen te beschermen, liep het hun dun door de broek.

In die nacht van angst en verlatenheid, gaven de vlam en de warmte van zijn Zippo, die vast in zijn hand brandde, Kesaharu Imai een onbeschrijflijk gevoel van veiligheid.

De Zippo aansteker is een simpel gebruiksvoorwerp. Het ding kost rond de veertig gulden en is sinds het einde van de jaren dertig hoegenaamd ongewijzigd. Vooral de laatste jaren is het ding weer ongekend populair en niet alleen in Nederland. Over de aansteker is aardig wat te vertellen, maar de encyclopedische verhandeling van de Japanner Kesaharu Imai in zijn Zippo Manual slaat alles. In forse, uiterst rijk gellustreerde boekwerken wordt de geschiedenis van het apparaatje volstrekt uitputtend behandeld. Het eerste deel verscheen in november vorig jaar, het tweede in maart van dit jaar. En kennelijk is het niet mogelijk gebleken de wederwaardigheden van dit tamelijk Spartaans aandoende apparaat in ruim vijfhonderd pagina's te beschrijven, want in december verschijnt een derde deel.

De Zippo is nu een collectors item en dat is niet verwonderlijk, want de Tweede Wereldoorlog en vooral de oorlog in Vietnam hebben de aansteker tot verstilde drager van de geschiedenis gemaakt. De Amerikaanse soldaten in Vietnam, die allemaal dezelfde legerkleding droegen, allemaal hetzelfde lot ondergingen en allemaal vreesden in dezelfde bodybag te eindigen, hadden behoefte aan iets van zichzelf, iets persoonlijks waarmee ze zich konden onderscheiden van hun lotgenoten. Daartoe leende zich een functioneel voorwerp dat je vijftig maal per dag uit je zak haalde, altijd werkte en als een koel metalen amulet in je klamme hand lag. Zo werd de aansteker een etsplaat waarop iedere militair zijn eigen gevoelens graveerde. Elk van de 200.000 overgebleven Zippo's is een zin uit een nooit verschenen boek over de Vietnamoorlog.

VERNIETIGINGSWAPEN

De aansteker speelde een belangrijke en veelvormige rol in het dagelijks leven van de Amerikaanse soldaat. De glimmende bovenkant werd als zakspiegeltje gebruikt. De vlam diende als primus onder de lauwe maaltijd. In het tropische klimaat zweetten de manschappen onophoudelijk. Dus onder de in de brandstof gedrenkte watten zat altijd wel een plastic zakje met zout als suppletie. De Zippo werd gebruikt als schroevedraaier en hamer, als vernietigingswapen en als overlevingsinstrument.

Stafsergeant Naugle kon uit de jungle worden gered omdat hij met zijn Zippo de precieze lokatie aan kon geven voor de reddingshelicopter. Het omsingelde 34ste Ranger Bataljon werd op het nippertje uit zijn benarde positie ontzet omdat met Zippo's kon worden geseind naar de eigen luchtmacht. De Zippo van kapitein Hort bleef branden tot zes helicopters zijn mannen hadden opgepikt. Een kogel, die sergant Martinez zeker het leven zou hebben gekost, ketste af op de Zippo die hij in zijn borstzak droeg. Straaljagerpiloten, wier instrumentenverlichting was uitgevallen, konden hun machine toch naar de basis vliegen dank zij het schijnsel van een ontstoken Zippo. Trouwens, ook de Vietnamese dorpen en velden werden met de Zippo platgebrand.

Ze waren het hardst lopende artikel in zogeheten Post Exchanges (PX's), winkels die direct uit de Verenigde Staten werden bevoorraad. Zo'n nieuwe glanzende aansteker werd direct voorzien van tekst en beeltenis door Vietnamese handwerkslieden die hun negotie op straat hadden. Soms kerfde de soldaat er met zijn zakmes zelf zijn hartekreten in, meestal gellustreerd met een landkaart van Vietnam.

Die teksten vertellen meer over de emoties in die mislukte oorlog dan welk geschiedenisboek ook. ""When I die I know I am going to heaven because I have spent my time in hell,' staat er op een exemplaar dat de strijd overleefde. Een ander draagt een ode aan de joint: ""Ours is not to do or die. Ours is to smoke and stay high.' Ook werd gezinspeeld op het gedwongen celibaat: ""If you're not with the one you love, love the one you're with.' Soms waren de teksten in die sfeer zelfs onverbloemd functioneel voor aan de bar: ""If you want to make love, smile when you hand me the lighter back.'

Maar uit de meeste inscripties spreekt toch diepe wanhoop: ""If I had a farm in Vietnam and a home in hell I'd sell my farm and go home'. Of: ""When the power of love overcomes the love of power, the world will know peace.'

"HIJ WERKT!'

De geschiedenis van de Zippo leent zich uitstekend voor legende-vorming. Die begon toen de zakenman George Blaisdell (1885-1978) op een warme zomeravond in 1932 de dansavond eventjes verliet in de Bradford Country Club in het noorden van Pennsylvanië. Hij vroeg een vuurtje aan een vriend, die hem een onooglijk en onhandig Oostenrijks aanstekertje aanreikte. Blaisdell vroeg de puissant rijke vriend waarom hij zo'n miezerige aansteker had. De man verontschuldigde zich met: ""Hij werkt!'

Die woorden stonden vanaf dat moment gebeiteld in Blaisdells geest. Ook al was de crisis op een dieptepunt, tot in het diepst van zijn commerciële inborst raakte hij ervan overtuigd dat iedereen in alle tijden een aansteker kon gebruiken die het deed. Daarom maakte hij er een die het altijd deed, bij nacht, storm en ontij. In een vorm, die eigenlijk nooit meer verbetering behoefde, zoals dat in de geschiedenis van de industriële vormgeving een enkele maal voorkomt.

Waarom noemde Blaisdell zijn apparaat Zippo? Het antwoord ligt in een bijna kinderlijk gedachtenspinsel. De Talon Co. in Pennsylvanië had zojuist een nieuwe sluiting voor kleren uitgedacht, de nu algemeen toegepaste rits of "zipper'. Blaisdell vond het woord zipper verrukkelijk in de mond liggen en noemde daarom zijn aansteker Zippo.

In alle nuchterheid moet worden geconstateerd dat het een krankzinnige expeditie is om drie zulke lijvige handboeken te wijden aan een gebruiksvoorwerp dat ongeveer even weinig evolutie heeft gekend als de kaasschaaf. Maar de delen zijn dan ook bedoeld voor de oprechte "freak'. En die is per definitie wars van nuchterheid.