Navo en EG: geloofwaardigheid nu belangrijker dan Bosnië

ATHENE, 11 JUNI. Bosnië is afgeschreven, het gaat nu om de geloofwaardigheid van de NAVO en de EG zelf. Drie dagen vergaderen in Athene en Luxemburg maakten duidelijk dat er voor Bosnië niet meer inzit dan ongeveer 5000 soldaten en 70 jachtvliegtuigen extra. Die gaan zes "veilige gebieden' voor moslims bewaken, nu met bescherming vanuit de lucht. Als de strijdende partijen daar natuurlijk toestemming voor geven. De VN-macht wordt namelijk alleen ingezet als de "veiligheidszones' al veilig zijn, zo werd gisteren in Athene vastgesteld. Want, zo herhaalde de Britse minister Hurd “geen enkele lidstaat wil zich daar naar binnen vechten”. Tot zover dan de illusie dat de internationale gemeenschap haar militaire macht ooit serieus in Bosnië wil inzetten.

Waar is de wereld dan wel toe bereid? Wat is er over van de hooggestemde idealen waar het bondgenootschap voor zegt te staan? Hoe zat het ook alweer met soevereiniteit, non-agressie en mensenrechten? Welke prijs staat er anno 1993 op oorlogvoeren midden in Europa, buiten politiek en economisch isolement? Welke conclusie kunnen andere oorlogszuchtige etnische groepen in Oost-Europa trekken uit de Westerse houding?

Met ieder slachtoffer dat in Bosnië valt en met iedere ministersconferentie die eraan wordt gewijd, valt aan deze vragen moeilijker te ontkomen. Indien landen, (ex-)wereldmachten of hun internationale organisaties als NAVO, VN, CVSE of EG niet voor vrede en veiligheid kunnen zorgen, wie kunnen het dan wel? Heel omzichtig wordt dit onderwerp nu ook openlijk aangesneden. “We zien nu allemaal wel in dat het Westen kansen heeft gemist om dit gruwelijke probleem te voorkomen”, zei de Amerikaanse minister Christopher gisteren in Athene. NAVO-chef Wörner klaagde over het gebrekkige leiderschap, de ontbrekende politieke wil en de aarzelende koers van het Westen. Alle ministers voelen dat zo langzamerhand de geloofwaardigheid van het bondgenootschap wordt ondermijnd. Operationeel mankeert er aan de NAVO niks, hield een duidelijk gerriteerde Wörner de pers na afloop voor. “Wat ons wordt gevraagd, doen we, en zeer efficiënt”. Maar ook bij de NAVO ontkomen steeds minder ministers aan de indruk dat het allemaal niet veel helpt, dat vliegverbod, die economische boycot en de paar duizend infanteristen. “We hebben levens gespaard van mensen die anders nu óók dood zouden zijn”, zei minister Hurd zwakjes. Cynisme, onvermogen, mensenliefde of wellicht een combinatie daarvan? De zaal kwam er niet goed uit.

Het staat na anderhalf jaar strijd wel vast dat het bondgenootschap geen geloofwaardig politiek of militair antwoord heeft geboden op het type oorlog dat nu in Bosnië woedt. Het gehele wapenarsenaal èn het politieke instrumentarium van de NAVO bleek onbruikbaar om slachtingen in de eigen achtertuin te voorkomen. De voorheen machtigste generaals en ministers in de wereld worden nu ritueel vernederd door tweederangs politici in Belgrado en matig bewapende bandieten op het slagveld. Dat kan niet zonder politieke gevolgen voor de NAVO zelf blijven en daarmee voor de veiligheid van West-Europa zelf.

In de VS is het debat al geopend. Leveren de Amerikaanse investeringen in de NAVO wel wat op, zo vroegen de invloedrijke Republikeinese senatoren Dole en Lugar zich in een open brief aan Clinton af. Zij bekritiseerden vooral Europa. De almaar voortdurende oorlog in Bosnië schreven zij toe aan de “halve maatregelen” die “de Europeanen” hebben getroffen. “Onze bondgenoten hebben in het recente verleden steeds aangedrongen op het handhaven van een substantiële hoeveelheid Amerikaanse troepen om de Europese stabiliteit te kunnen bewaren. De onmacht van de NAVO om een oorlog op Europees grondgebied te beëindigen zal ongetwijfeld bij het Amerikaanse volk en het Congres twijfels doen rijzen aan het rendement op de enorme jaarlijkse investering in de NAVO.”

Tegelijk groeide de afgelopen weken in Europa twijfel aan de rol die Clinton nog in de wereld wil spelen. Voelen de VS zich nog wereldleider, nu Clinton zo zwalkt met zijn Bosnië-beleid? Dat ging binnen twee weken van lift and strike naar constrict and contain. Bij zijn vorige bezoek aan de NAVO wees Christopher, ondanks krijgshaftige taal in Washington, beleefd de leiding van het debat af. Tegen de verwonderde bondgenoten zei hij in de "luisterstand' te staan en alleen maar advies te willen. Er gebeurde dan ook niks.

Gisteren deden de Amerikanen dan toch nog een stap vooruit. Er wordt een symbolische groep van 300 Amerikaanse militairen in Macedonië gestationeerd. En Christopher nam een aantal politieke initiatieven. Hij riep de bondgenoten op de bezuinigingen op hun strijdkrachten te beperken. Hij had het over een "vrije val' waarin de Europese defensie-uitgaven dreigen terecht te komen, waardoor de militaire kracht van de NAVO aangetast kan worden. Christopher wees erop dat Clinton het Congres straks moet bewijzen dat ook de Europeanen hun verantwoordelijkheid nemen. Hij stelde namens Clinton voor om een aparte top te houden waar nieuwe afspraken over de taak van de NAVO in het Europa van na de Koude Oorlog worden gemaakt.

Met een lijst van punten analyseerde Christopher daarop de malaise. Het was een onthutsende opsomming; de NAVO is in het defensief en moet zich als de Baron van Münchhausen zelf uit het Bosnische moeras omhoog trekken. De VS wil dat de NAVO in de toekomst (wel) tijdig, geloofwaardig en doelgericht politieke beslissingen kan nemen om de vrede in Centraal- en Oost-Europa te gaan bewaren. De VS willen dat de NAVO effectiever gaat samenwerken met de VN, EG, WEU, CVSE en Oosteuropese landen om crises à la Bosnië te voorkomen. Er moet een zodanige politieke integratie met Oost-Europa komen dat de veiligheid van het hele continent is verzekerd. Tenslotte moet de NAVO zich ook voorbereiden op bedreigingen van buiten Europa.

In de EG is een gelijksoortig bezinningsproces aan de gang. Daar reist commissaris Van den Broek het lezingencircuit af met een reeks fundamentele toespraken over onder meer “de lessen uit Bosnië”. Hij bepleitte de afgelopen twee weken in achtereenvolgens Ankara, Londen en Tilburg een "schrikdraad-systeem' dat de EG op conflicthaarden attendeert en, uiteraard, een consistent gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid. Zijn trefwoorden zijn "preventieve diplomatie', een "gemeenschappelijke politieke ruimte' met de Oosteuropese landen en de West Europese Unie als militaire "back-up'. “We moeten de agressor militair durven weerstaan”, zei de EG-commissaris in Londen. In Tilburg voegde hij er nog aan toe dat in Bosnië om Europa zèlf wordt gevochten, namelijk om die fundamentele waarden waarop de Europese Gemeenschap is gebouwd. Voor de Europese Commissie is dan ook nu het moment gekomen om de Bosnische moslims met wapens te gaan steunen, “zonder te wachten op die wapenhandelaren buiten Europa die in het gat stappen dat wij hebben laten vallen”. Maar uit het ontbreken van weerklank op zijn pleidooi gisteren in Athene blijkt in ieder geval dat er nog geen enkele lidstaat op de Commissie zit te wachten, als het gaat om het Bosnië-beleid.