Chinezen mogen weer gewoon naar de mis

In China heerst een nieuwe periode van tolerantie van de Vaticaan-getrouwe katholieke kerk. Bisschop Francis Zhang is zeer optimistisch over de situatie op langere termijn.

YICHANG, JUNI. “Er is bijna geen onderscheid meer tussen de ondergrondse kerk, die loyaal is aan het Vaticaan, en de patriottische katholieke staatskerk in China”, zegt bisschop Francis Zhang van het bisdom Yichang in het westen van de centrale provincie Hubei. “De meeste bisschoppen en priesters van de loyale kerk zijn nu vrijgelaten en zij dragen de mis op in patriottische kerken. Loyale gelovigen die voorheen ondergrondse missen in thuiskerken hielden komen nu 's zondags gewoon hier de mis bijwonen. Als er eenmaal diplomatieke betrekkingen tussen China en het Vaticaan zijn aangeknoopt zullen de loyale en de patriottische kerk automatisch herenigd worden. Het is een kwestie van tijd.” Hoe lang dat zal duren hangt af van het tempo waarin de verzoening tussen Peking en Taipei zich verder voltrekt, want het Vaticaan moet eerst de diplomatieke betrekkingen met Taiwan verbreken, voordat Peking bereid zal zijn een pauselijke nuntius binnen te halen.

Het gesprek met de 77-jarige bisschop van Yichang wordt gevoerd in zijn sobere studeerkamer, gelegen naast de voor Chinese begrippen grote Franciscus-kathedraal, in een zijsteegje vlakbij de rivier de Yangtze. De kerk ziet er sinds kort weer perfect uit: wit bepleisterd, nieuwe glas-in-lood-ramen. Timmerlieden zijn net grote nieuwe deuren in het voorportaal aan het zetten. Een gift van 10.000 dollar uit België heeft dit mogelijk gemaakt.

Vlaamse, Italiaanse en Franse missionarissen bouwden in deze afgelegen kleine stad in 1661 voor het eerst een katholieke kerk. De Kortrijkse Jezuët Ferdinand Verbiest was toen directeur van de Keizerlijke Sterrenwacht in Peking. Het huidige kerkgebouw is in 1888 gebouwd. De parochie heeft nu ongeveer 400 wekelijkse kerkgangers en het bisdom heeft 60 parochies, maar dat betekent niet dat die allemaal floreren.

Na de beproevingen van het Mao-tijdperk keerde in 1978 de religieuze tolerantie terug; van de 60 kerken in het bisdom zijn er sindsdien pas zeven teruggegeven. “Het beleid van de centrale regering om de kerk weer de ruimte te geven is redelijk, maar lokale linkse partijbonzen saboteren dat beleid voortdurend”, zegt de bisschop. De redenen laten zich gemakkelijk raden. Twee jaar geleden bracht de inmiddels overleden vice-president Wang Zhen - toen de meest orthodoxe van de machtige tachtigers - na een uitvoerige inspectie van het platteland rapport uit over de hernieuwde dreigingen van "God en Adam Smith'. Wang schreef dat steeds minder jonge mensen lid van de Communistische Jeugdliga willen worden en steeds meer van religieuze groepen.

Bisschop Zhang is ervan overtuigd dat Wang Zhens bevindingen juist zijn. “Het is mede het resultaat van jarenlang links extremisme. Mensen zoeken opnieuw spiritualiteit. De linkse ideologen zijn bang dat als zij alle kerken teruggeven, religie zodanig zal bloeien dat de communisten zich geen raad meer weten.” Moderne mensen identificeren het boeddhisme teveel met feodaal bijgeloof en wenden zich daarom tot Westerse godsdiensten.

De bisschop is echter niet zo optimistisch over de jonge generatie. “Die bekommeren zich niet om ziel en hemel, maar om geld en plezier. De meeste nieuwe gelovigen zijn mensen van boven de veertig.”

Zhang is tevens arts in ruste; hij is Franciscaan en in 1944 in Hankou, een deel van drieling-stad Wuhan, tot priester gewijd. Er waren toen 2.500 buitenlandse priesters in de 67 bisdommen die China telt. Na de vestiging van het communistische regime zijn die deels onmiddellijk en deels na gevangenschappen van vier tot vijf jaar het land uitgezet. Inheemse priesters werden bestempeld tot agenten van het Amerikaanse imperialisme, waarvan het Vaticaan een "instrument' zou zijn, of als contra-revolutionairen, en op grote schaal gearresteerd. Scholen en ziekenhuizen van de kerk werden verbeurd verklaard of gesloten.

De kerk zou niet zomaar onderdrukt worden, maar moest gezuiverd worden van buitenlandse vijandelijke invloeden. Doel was een beperkte, gezuiverde "patriottische kerk' over te houden, die volledig onderworpen was aan de communistische partij. In 1957 werd, na zeven jaar zuiveringscampagnes, de "Katholieke Patriottische Vereniging' opgericht en alle priesters die weigerden zich daaraan te onderwerpen werden gearresteerd en kregen in de meest milde gevallen langdurige "hervorming door arbeid'.

Bisschoppen die een Vaticaan-getrouwe hiërarchie probeerden intact te houden kregen zelfs levenslang. Pater Francis Zhang werd gestraft met "hervorming door arbeid' en mocht tot 1978 wel als arts maar niet als priester werken. Bij het uitbreken van de Culturele Revolutie in 1966 werden alle kerken gesloten en in gebruik genomen als pakhuizen, markten, scholen etcetera. Pas met de historische reis van de Amerikaanse president Richard Nixon naar China, in 1972, werden er voor het eerst weer een paar missen opgedragen en diensten gehouden.

Na de dood van Mao in 1976 en de terugkeer aan de macht van Deng Xiaoping in 1978 begon een tijdperk van tolerantie. In 1986 werd de Franciscus-kathedraal heropend met Zhang als bisschop. In de algehele repressieve atmosfeer die volgde op de onderdrukking van de studentenbeweging in 1989 werden opnieuw grote aantallen geestelijken gearresteerd. Vanaf 1991 zijn echter verscheidene hoogbejaarde, levenslang uitzittende Vaticaan-getrouwe bisschoppen en priesters vrijgelaten.

Het regime is moe geworden van al het revolutionaire fanatisme, dat zinloos is gebleken en zelfs averechts heeft gewerkt, want de kerk is er sterker van geworden en de partij zwakker. De afgelopen maanden zijn 17 bisschoppen en priesters vrijgelaten, wellicht als stappen om Amerikaanse handelssancties te ontlopen.

China's hartstochtelijke wens - uit overwegingen van nationaal prestige - de Olympische Spelen van het jaar 2000 te organiseren wordt door activisten voor de mensenrechten gezien als een goede mogelijkheid om permanent een betere behandeling voor de kerk af te dwingen.

Bisschop Zhang ziet een steeds verdere vermindering van de pressie. “Priesters uit Taiwan mogen hier nu permanent komen werken en buitenlandse priesters voor korte tijd. Ons bisdom heeft vijftien nieuwe seminaristen in opleiding. Dit jaar zijn er vier nieuwe priesters gewijd. Nationaal hebben we 20 procent groei van het priesterbestand en in Yichang 30 tot 40 procent. De Chinese Kerk is niet langer afhankelijk van buitenlandse priesters.”

Met een brede, wereldhistorische blik drukt hij rotsvast optimisme uit over de lange termijn. “De kerk bestaat bijna 2000 jaar. Het communisme nog geen 100. De kerk heeft de zwartste dagen onder het communisme overleefd. Het communisme bestaat in de meeste landen niet meer. Of het communisme in China zal blijven bestaan is moeilijk te zeggen.” Dit is het vierde deel uit een serie over het Yangtze-dal.