Vakantie in de schaduw van Hoogovens; 'Kapsonelijders komen niet naar het strand van IJmuiden'

"Als er veel pierelopertjes waren kon je gerust nog een bak vis bijhalen'. De pier van IJmuiden is altijd de graadmeter geweest voor de plaatselijke horeca daar. Maar sinds die dicht is voor publiek, is de loop eruit. De afsluiting past in een ambitieus plan: IJmuiden krijgt een jachthaven met 600 aanlegplaatsen, een appartementenhotel met ronddraaiend restaurant, en een kilometer-lange boulevard.

“Ik heb nog wat in de aanbieding voor je, Rie!” roept Jan, terwijl hij een kruiwagen vol zand omkiepert op het strand. Zijn buren, Rie en haar man, graven onverstoord de zandhoop af die de noordwester-wind tegen hun houten huisje heeft aangeblazen. De vlonder komt in zicht en het terras is bijna schoon. Nu alleen nog het huis binnen op orde brengen: borden en kopjes omwassen, stof afnemen en de vloer zuigen.

Zand scheppen: het is routine voor de eigenaren van de piepkleine huisjes op het strand van IJmuiden. Iedere vrijdag bij aankomst gaan ze eerst met schep en kruiwagen in de weer. Als ze zondags vertrekken naar hun flat of rijtjeshuis in IJmuiden en Velsen-Noord of hun bovenwoning in Amsterdam, zijn "het Krakersnest', "de Jantjes', en "'t is Volbracht' piekfijn aangeveegd. De bewoners kijken tevreden terug op het weekend: bijgekletst met de buurvrouw, gevolley- en gevoetbald, bij goed weer gebarbecued, een kaartje gelegd bij Verswijveren van Paviljoen Zuid en een visje gegeten in "het straatje' bij Groot.

Sommigen komen niet voor niets al meer dan veertig jaar, zomers, naar het strand bij IJmuiden. Het is er "hartstikke gezellig', de politie knijpt een oogje dicht als je 's avonds laat dronken met je brommertje over het strand scheurt, er komen geen "kapsoneslijders zoals in Bloemendaal of Zandvoort' en de hond mag mee. Van Hoogovens, die hun schaduw werpen over het Kleine Strand, ten noorden van de pier, heeft niemand last. De wind "waait altijd naar Beverwijk' en 's avonds, als alle schoorstenen en walserijen van het industriecomplex zijn verlicht, is het hier "net Parijs'. Een echte Muidenaar vindt zijn eigen lichtstad aan de ingang van het Noordzee-kanaal.

De 531 fel geschilderde strandhuisjes met hun wirwar van televisie-antennes bepalen het beeld en de sfeer van de brede kust bij IJmuiden. In plaats van hoogbouw, protserige boulevards en lawaaiig publiek vind je hier een stil dorp aan de vloedlijn. Alleen uit strandhuis de Reutel en café de Klikspaan aan "het straatje' - een klinkerweg die uitkomt op de nu afgesloten pier en het Kleine, noordelijke strand van het Grote, zuidelijke scheidt - klinkt op een zonnige zaterdagmiddag rock-muziek. Verder keuvelende stemmen, een bal die wordt afgetrapt, gerammel van bestek en glazen.

De huisjes gaan van generatie op generatie over en wie zich niet de gelukkige eigenaar van zo'n onderkomen kan noemen, huurt er één - net voor het hoogseizoen - voor een bedrag van 350 gulden per week. Het liefst natuurlijk in de eerste rij, met uitzicht op het strand, en niet in de middelste of de laatste rij. Voor dit geld heb je een woon/eetkamer en een klein door schotten afgeschermd slaapkamertje. Er is electriciteit, een buta-gasstel, stromend water, een chemisch toiletje. “Eenvoudig, maar net genoeg voor mijn man die met pensioen is, en mij,” zegt een dikke, bruingebronsde dame in een roze gebloemd badpak. Ze woont op een steenworp afstand, voorbij het industrieterrein maar zit "altijd aan zee', ook 's winters als de huisjes staan opgeslagen.

Er gaat veel veranderen voor de badgasten, strandtentenhouders en winkeleigenaren. De gemeente Velsen, waartoe IJmuiden behoort, heeft samen met onder anderen projectontwikkelaar René Coltof (van het Badhotel in Domburg) en firma Macobouw in Amsterdam een zeer ambitieus project uitgedacht voor bebouwing van het strand ten zuiden van de pier: het "plan Kennemerstrand' - wat chiquer en schoner klinkt dan "IJmuiderstrand'. IJmuiden associeert iedereen alleen maar met milieuschandalen rond Hoogovens in het verleden. Het strand, dat na de verlenging van de pier in de jaren zestig onstuimig - meters per jaar - is aangegroeid ten koste van het strand bij Bloemendaal, is het Velsense gemeentebestuur al lang een doorn in het oog. Een "zandwoestijn' oordeelde men over de kilometer-brede strook, "onaantrekkelijk voor dagjesmensen'.

Sinds november vorig jaar hebben badgasten kennis kunnen maken met het project. Het Grote strand - zo breed dat er spontaan duinen met helmgras en duinaardappelen groeien - is tot aan de IJmuiderslag met hekken afgesloten, en er zijn graafmachines, bulldozers en veel rode en grijze bouwketen gekomen. Het uitzicht op zee vanaf Paviljoen Noordzee en vanaf de huisjes ten zuiden daarvan is weg. Wie naar het water wil, moet eerst honderden meters hekken volgen. Vliegeren en strandzeilen, vroeger geliefde bezigheden op de zandvlakte, zijn nu officieel verboden. Zeilwagens staan aan de ketting te verroesten.

Op het afgebakende, wimpelvormige deel van het strand komt een jachthaven voor zo'n zeshonderd zeewaardige boten, een duur appartementenhotel met ronddraaiend restaurant bovenin, een achthonderd meter lange boulevard met winkels, cafés, restaurants, gokhallen en parkeerplaatsen, een "spartelmeer' en een duinreservaat van dertien hectaren. Voor de aanleg van de jachthaven wordt de ruim drie kilometer lange Zuidpier - een van de vroegere lokkers van IJmuiden - in tweeën gezaagd. De strandhuisjes worden verplaatst naar een nieuw op te werpen dijk aan het toekomstige strand. Het rommelige straatje waar plaatselijke ondernemers hun handel drijven wordt afgebroken. Zo moet IJmuiden het alternatief gaan vormen voor Zandvoort en Scheveningen. De kosten voor het totale project bedragen volgens Sjaak Dekkers, hoofd Ruimtelijke Ordening in Velsen, honderd miljoen gulden. De jachthaven, die april volgend jaar wordt opgeleverd, neemt daarvan twintig miljoen voor haar rekening; het appartementenhotel vijfenveertig miljoen.

“Op 6 september gaat de boel dicht,” zegt Jan Groot, eigenaar van de Viskiosk, "de snackbar voor de betere kwaliteit', in "het straatje'. “De gemeente sluit op die dag de Nuts-voorzieningen af. Een week later moeten we eruit en gaan de bulldozers eroverheen.” Groot zit met vrouw en dochter op het terrasje van zijn vis- en ijstent, een strategische plek aan het begin van de weg. Hiervandaan schat hij het volk in dat vanaf camping de Duindoorn naar zee afdaalt - hebben ze nu al trek in een visje? Maar hij ziet ook welk publiek bij café de Klikspaan naar binnen gaat, wat de nieuwe strandagent Sijm uitspookt en hoe de bouw van de jachthaven aan de pier, loodrecht voor hem, vordert.

Veel klandizie heeft hij niet, ook al is het schoolvakantie en schijnt de zon. Sinds de pier is afgesloten voor publiek vorige winter is de loop eruit. “De pier was onze graadmeter,” zegt hij. Moeder en dochter knikken instemmend: “Om twaalf uur 's ochtends zei mijn vader altijd: "Amela, kom 'ns uit je ijskraam en ga eens kijken wat er op het strand gebeurt'. Als er dan veel pierelopertjes waren kon je gerust nog een bak vis bijhalen.”

Voor de familie Groot betekent sloop het einde van de handel en het begin van een karig AOW-bestaan. Met zijn 65 jaar ziet Groot het niet zitten om zich voor tweeëneenhalve ton in de schulden te steken voor een nieuwe viszaak op de boulevard. Bedrijfsruimte op de nieuwe boulevard gaat 2000 gulden per vierkante meter kosten. Dat is het "speciale' prijsje dat de strandexploitanten in IJmuiden via de gemeente met de firma Macobouw hebben bedongen. “De badgasten zullen merken dat je in zo'n duur pand zit,” zegt Groot. “Je kunt geen patatje meer serveren voor ƒ 2,25. Het wordt al gauw ƒ 3,50: Zandvoortse prijzen.”

'Ga je over' of niet? Verhuis je mee naar de nieuwe boulevard of gooi je het bijltje erbij neer? Dat is de vraag die Cor de Jong van de Klikspaan, Verswijveren van het strandpaviljoen en de amusementenhal, en groenteboer Zaagstra plaagt sinds René Coltof in zijn zilverkleurige Rolls Royce en de jongens van Macobouw zich op het strand hebben vertoond. In hun hart willen alle middenstanders aan "het straatje' liever blijven zitten waar ze zitten. “Mijn café loopt aardig, al word ik er niet rijk van,” zegt Cor de Jong in zijn moerasbruin geschilderde Klikspaan, waar om twaalf uur 's middags een paar "relaxte' vaste klanten een pilsje pakken en een paar knaken in het electronische voetbalspel gooien. Maar bij het paviljoen van Verswijveren is de ober boos. Hoe zou ik het vinden als ik van mijn broodwinning werd beroofd, vraagt hij. Tussen september en april moet de 47 jaar oude strandtent sluiten. Dat betekent een half jaar geen inkomsten.

De Vereniging van Strandexploitanten behartigt de belangen van de ondernemers aan het IJmuidense strand. Voorzitter is Yvonne Lubbers, al meer dan zestien jaar de struise eigenaresse van de tussen duin en industrieterrein ingeklemde familiecamping De Duindoorn. Namens de vereniging heeft zij juist een schadeclaim van 1,1 miljoen gulden bij de gemeente ingediend. “Bij dat bedrag komt nog meer van de mensen die hier het hele jaar door en niet alleen het zomerseizoen exploiteren,” zegt ze.

De vergoeding, waar de gemeente begin juli over beslist, is het zwaard van Damocles dat de strandondernemers boven het hoofd hangt. Valt het bedrag dat de gemeente wil betalen laag uit, dan betekent dat het einde voor veel ondernemers. Is het bedrag "redelijk', dan valt te praten met de bank over hypotheek en aflossing, en kunnen plannen voor de toekomst worden gesmeed.

Tot die tijd hangt er een gespannen sfeer in het gemoedelijke straatje. Men is bang zijn mond voorbij te praten - "over de saamhorigheid waken' noemt men dat -, zijn buren te beledigen of zich door gemopper over de haalbaarheid van het project de gramschap van het gemeentebestuur op de hals te halen. Wel gaat het gerucht dat investeerders als Albert Heijn, Vendex en Van der Valk geen heil zien in het IJmuider Strandplan en dat de suites in het hotel niet verkopen.

Yvonne Lubbers begrijpt de angst van de strandexploitanten, al heeft zijzelf in principe niets te duchten van het nieuwe project. Haar camping telt 145 vaste plaatsen voor caravans, waarvan tweederde door vaste klanten uit IJmuiden en Amsterdam wordt bezet. Diplomatiek zegt ze dat de gemeente "wel wat laat is met het promoten van IJmuiden als badplaats'. Jan Groot van de ten dode opgeschreven Viskiosk zegt het stelliger. “IJmuiden wordt nooit Zandvoort of Bloemendaal. Het ontbreekt hier aan infrastructuur en een mooi achterland.” Behalve de weg vanaf de Velser Tunnel langs het Noordzee-kanaal, zijn er nauwelijk toegangswegen naar zee. Treinverbindingen ontbreken, maar er is wel een bus. Doorgaand, vanaf de zeereep, naar Amsterdam en Haarlem.

Veilig zal geen IJmuidenaar zich voelen achter de kunstmatig opgeworpen dijk die de boulevard met winkels van het water scheidt. “Bij een storm een paar jaar geleden werden blokken basalt in zee als kartonnen dozen opgetild en op de pier gesmeten,” zegt Groot. “En de proefdijk die vorige winter op het Grote strand werd aangelegd, heeft er maar drie dagen gestaan. Toen was hij al helemaal weggespoeld. Goh, wat hebben we toen gelachen.”

Vis in IJmuiden

In de derde vishaven van Nederland, die de naam heeft de lekkerste vis van de Noordzee te verhandelen, eet je natuurlijk vis. Als de twee beste restaurants staan aangeschreven de "Kop van de Haven' (Sluisplein 80) en het vispaleis van G. van Es (Industriestraat 59). De eigenaren van beide etablissementen dreven ooit een doodgewone viskar. Havenwerkers, arbeiders uit de Hoogovens, maar ook randstedelingen en klanten uit het Gooi kiezen bij Kop van de Haven uit meer dan vijftig schotels met vis, die kraakvers bij de afslag om de hoek is gekocht. Alles wat in zee zwemt - van kabeljauw, zeeduivel en poon, tot gamba's en zandhaai - wordt hier in overvloedige porties voor redelijke prijzen geserveerd. Een niet vette, goedgevulde vissoep kost ƒ 6,-. Een gebakken scholletje met frites en sla komt bij Kop van de Haven op ƒ 16,50. Een zeer uitgebreide "warme' Fruits de Mer kost ƒ 34,-. Het zonder poespas ingerichte paviljoen-achtige restaurant is mooi gelegen aan de monding van de haven. Het uitzicht op voorbijvarende zeereuzen en het 's avonds verlichte Hoogovencomplex aan de overkant van het kanaal is sensationeel. Reserveren vooral in het weekend. Inl 02550-34818.

Het Vispaleis van Gerard en Jopie van Es is de beroemdste vistent van IJmuiden. Minder pittoresk gelegen tussen de hangars, machinefabrieken en hopen roestend blik, zonder uitzicht op viskotters en water, biedt het een kleinere kaart dan de Kop. Er is tong, tarbot, zeewolf, paling, mosselen, schelvis, zeeduivel en gamba's - gestoofd of gebakken, van superieure kwaliteit. Van Es is tevens afhaaladres voor verse vis en broodjes vis. Inl 02550-10697.

Trendy eten

Dè plaats om op een zonnige zondagmiddag te genieten van Turkse hapjes, couscous, griekse salade, artisjokken, kikkererwtenpasta en dolma's is het oranje geschilderde Paviljoen "Zeezicht - Zeedicht'. Beneden aan "het straatje' links afslaan totdat je op een stellage, tussen de strandhuisjes, het paviljoen ziet liggen. Hoog Donna Tart-gehalte op het terras. Binnen bestellen op naam. Tot 4 juli alleen zondags geopend. Vanaf 4 juli ook donderdag, vrijdag en zaterdag open. Inl 02550-14056/020-6237041.

Erheen

Vanaf de Marnixstraat in Amsterdam vertrekt in het weekend ieder uur bus 82 naar het strand van IJmuiden. Laatste bus terug gaat om 2 minuten over elf. Reistijd drie kwartier.

    • Lucette ter Borg