Improviseren troef op scholen in Suriname

Het Surinaamse onderwijs kampt al jaren met problemen: tekort aan leermiddelen, een uittocht van onderwijzers en vervallen gebouwen.

Sjoerd de Jong

De ochtendzon schijnt fel over de binnenplaats van het J.C. de Miranda-college aan de Passiebloemstraat in Paramaribo. Het is kwart over elf, de eerste pauze in de lesdag van zeven tot één is net begonnen. Groepjes leerlingen in kleurige hemden en spijkerbroek slenteren over de binnenplaats of kletsen in de schaduw van de amandelbomen.

""Dat zijn de wat "nettere' leerlingen'', zegt directrice Ineke Bendter, in haar werkkamer aan de binnenplaats. ""De stoere jongens hangen natuurlijk in de kantine of op straat. Buiten zicht.'' Ze wijst op een kaalgesnoeide olijfboom. ""Dat was een ideale schuilplaats voor vrijende paartjes, maar het werd echt te onoverzichtelijk met al die laaghangende takken. De tuinman is iets te drastisch geweest, achteraf gezien.''

De gesnoeide olijfboom is niet de enige verandering op het Miranda-college, sinds 1976 een eliteschool - de huidige president Ronald Venetiaan was er directeur en leraar wiskunde - maar de afgelopen jaren ernstig in de problemen gekomen. En het Miranda is niet de enige school die in de problemen is geraakt. Het Surinaamse onderwijs kampt al jaren, sinds het stopzetten van Nederlandse ontwikkelingshulp in 1982 en het schrijnende geldgebrek van de overheid, met een rampzalig tekort aan leermiddelen, met vervallen gebouwen en, niet in de laatste plaats, met een uittocht van leraren en leerlingen naar Nederland, de Antillen en de Verenigde Staten.

Eind 1991 vertrok de toenmalige directeur van het Miranda met zijn gezin naar Nederland. Zijn opvolger belandde na een reeks conflicten voor het ambtenarengerecht en zit nu thuis. Er kwam een directeur van buiten - die vervolgens niet terugkeerde van vakantie in Nederland. Daarna zwaaiden de onderwijsinspectie en de directeur van de aanpalende HAVO een tijdje de scepter over de school.

De sfeer op school raakte ""zwaar verziekt'', zegt een meisje dat in de pauze in een leeg lokaal nipt van een glaasje frisdrank. In oktober, bij het begin van het lesjaar, diende de school nog als stakingscentrum, toen de Bond van Leraren drie weken het werk neerlegde in een actie voor salarisverbetering. ""In de klas begonnen ze erover'', aldus de scholiere. ""En voor je het wist was de les voorbij. Wij wilden er helemaal niet over praten'' Surinaamse leraren verdienen met inkomens tussen de 2.000 en 4.000 Surinaamse gulden per maand relatief niet slecht, maar kampen als alle Surinamers met de duizelingwekkende inflatie die het leven onbetaalbaar dreigt te maken. Na hun acties kregen ze er begin dit jaar 30 procent bij.

Uittocht

Toch trekken nog altijd veel leraren weg. Dit schooljaar kwamen twee docenten Tekenen na de vakantie niet meer opdagen; overwogen wordt nu het vak te combineren met handvaardigheid. ""Je ziet elk jaar nieuwe gezichten'', zegt wiskundelerares Martha Becker. Toewijzing van leraren gebeurt centraal door het ministerie en wordt een steeds groter probleem, erkent directrice Bendter. ""Voor Sociologie moeten we echt zoeken, en voor Nederlands vind je ook bijna niemand meer. Het is nog altijd de grootste afdeling op de lerarenopleiding, maar de studenten willen niet meer voor de klas staan, of ze trekken weg naar Nederland of de Antillen.''

Niet bekend

Het aanzien van de leraren is er na de drie weken staking ook niet beter op geworden. Hun achterstand hebben de leerlingen van het Miranda met hard werken ""aardig ingehaald'', zegt Shyam Baldew (20), een jongen uit de vierde klas. ""Maar er is helemaal geen eer meer aan om op deze school te zitten.'' Gelukkig is er ook nog wel iets goed. ""Mevrouw Bendter doet haar best'', zegt Leila Frangie (17). Bendter, docente Nederlands aan de lerarenopleiding, werd op het Miranda voor de leidinggevende baan gevraagd door het ministerie, na een polemisch stuk van haar hand in het dagblad De Ware Tijd, waarin ze fel van leer trok tegen de verloedering van Suriname. ""Jou moeten we hebben, zullen ze gedacht hebben'', lacht ze.

Wervelwind

De nieuwe directrice is als een wervelwind door de school gegaan, in een poging het moreel van docenten en leerlingen weer op te vijzelen en de discipline te herstellen. De surveillance-regels bij repetities werden aangescherpt. Herziening van cijfers kan alleen nog wanneer de leerling een gemotiveerd bezwaarschrift indient, mèt bewijsmateriaal bijgevoegd. ""Sommigen gooiden hun repetitie weg en kwamen dan klagen. Dat kan dus niet meer'', zegt Bendter.

Introducés bij schoolfeesten zijn niet meer welkom, na een steekpartij op een feest van de HAVO. ""Belachelijk'', vindt Mariandl ""Kans op vechtpartijen heb je overal.'' ""Ik geloof dat wat meer duidelijkheid en discipline goed is'', zegt Ineke Bendter in haar werkkamer, geconfronteerd met de kritiek van haar leerlingen. ""De leerlingen moeten weten waar ze aan toe zijn, ze moeten weer vertrouwen krijgen in de leiding.''

Maar zelfs als dat gelukt is, blijven er nog tal van problemen. Gebrek aan leermiddelen. Verouderd meubilair. Een vervallen gymzaal, waar elk materiaal ontbreekt. Een schoolbibliotheek met een paar honderd, niet-gecatalogiseerde titels. ""In december hebben we wel honderd stoelen en tafels gehad'', zegt Bendter, ""maar die waren niet van zulke goede kwaliteit. Klein onderhoud moet je zelf doen, het is moeilijk daar een bedrijf voor te vinden. Sommige hebben niet zulke goede ervaringen met betalingen door het ministerie.'' De prijzen zijn ook allesbehalve zacht. Onlangs is de waterpomp gestolen, zodat de toiletten op de hogere verdiepingen niet meer werken. Bendter wijst op een net binnengekomen offerte van een technisch bedrijf. Kosten van een nieuwe pomp: 38.000 gulden. Ze laat zich er niet door uit het veld slaan: ""We zullen eens zien hoe we dat gaan regelen'', zegt ze monter.

De eerste resultaten van haar "officiële' bezoek aan Nederland, begin dit jaar, zijn net binnen: een stencil-apparaat, een kopieermachine en een grasmaaier. Mooi meegenomen - maar inkt voor de kopieermachine kost al 2.000 gulden. Improviseren blijft dus troef; in haar kamer bestudeert de directrice een op zolder gevonden dia-projector.

In de sober gemeubileerde leraarskamer op de eerste verdieping wijst een lerares op de tafels en stoelen. ""Allemaal antiek. Eigenlijk zouden we een heel nieuw gebouw moeten hebben'', zegt ze. Aan tafel tegenover haar buigt Martha Becker zich, sigaret tussen de vingers, over een stapel proefwerken. ""Je herstelt natuurlijk niet zomaar wat hier allemaal is gebeurd'', zegt ze zonder van haar werk op te kijken. Becker, een vrolijke creoolse, is dertig en zit al tien jaar in het onderwijs. ""En ik wil er eigenlijk wel uit'', zegt ze. ""Je raakt afgestompt. Ik geef nog steeds les uit dezelfde boekjes als uit mijn eigen schooltijd. Tegen mijn leerlingen kan ik uit mijn hoofd zeggen: maak nu opgave dertien op pagina zoveel. Kijken ze me met open monden aan.'' Recente vakliteratuur heeft ze al in geen tijden meer ontvangen. ""Ik zou mijn familie in Nederland natuurlijk wel kunnen vragen om me wat te sturen, maar ik wil hen eigenlijk niet laten opdraaien voor mijn werk, dat gaat me net te ver. Dan zeg je desnoods nog eerder: stuur maar een paar schoenen.''

Vervolgstudie

Het aantal geslaagden ligt op het Miranda, mogelijk door de turbulente afgelopen jaren, niet bijster hoog: 55 tot 65 procent. Volgens schooldecanen Ewald Levens hangt dat samen met de verminderde kansen om in Nederland een vervolgstudie te doen. ""Nu het zo moeilijk is geworden om naar Nederland te gaan merken we ook wel dat er in de hogere klassen een wat paniekerige sfeer ontstaat. Nederland was natuurlijk altijd het beloofde land en het ziet ernaaruit dat dat voorbij is.'' De Surinaamse overheid kenschetste beursstudenten die niet uit Nederland terugkeerden eerder dit jaar als "misdadigers'. Inmiddels worden geen bursalen meer naar het buitenland gestuurd, wegens geldgebrek. Het Nederlandse visumbeleid, zeker voor jonge Surinamers, is streng.

""Daarom is mijn vader nu al aan het kijken waar ik kan gaan studeren'', zegt vierdeklasser Jean Volkerts (16), die tandtechniker wil worden. Ook Leila, Mariandl en andere vierdeklassers zijn zich al aan het oriënteren waar ze zullen gaan studeren. In geen geval aan de Anton de Kom-universiteit, roepen ze in koor. Jean: ""En als ik wegga, blijf ik weg. Het is misschien wel gemeen, maar ik ga niet terugkomen om op te bouwen hier.''

De waarschuwende geluiden van de overheid maken weinig indruk op de scholieren. Leila: ""De bewindslieden zeggen wel dat het niet goed is, maar zij zijn de eersten die hun kinderen naar het buitenland sturen om te studeren - en die laten ze heus niet terugkomen hoor. Want dit is toch maar Suriname.'' Ook Leila, die een business-opleiding in Amerika wil volgen, is niet van plan na haar studie terug te komen. ""Je moet het echt zien als emigreren. Ik bedoel, ik ben hier dan wel geboren maar ik ben echt niet zo dol op dit land.''