"De SG moet meer een waakhond worden'; Ex-secretaris-generaal W. Lemstra promoveert

De politiek moet stoppen met katten op het ambtelijk apparaat. “Het ambtelijk apparaat staat de politiek ten dienste, maar politici hebben nooit veel affiniteit gehad met de uitvoering van het beleid.” Een vraaggesprek met W. Lemstra, burgemeester van Hengelo en ex-topambtenaar bij VROM en WVC, die vandaag promoveert op het proefschrift "De secretaris-generaal'.

HENGELO, 10 JUNI. De parlementaire enquêtes zijn voor "super-ambtenaar' Wolter Lemstra (zes gemeenten, drie ministeries en “een stuk of tien bewindslieden”) hèt bewijs: de politiek is niet genteresseerd in de uitvoering van het beleid. “De enquête naar de bouwsubsidies, het paspoort en de sociale zekerheid gaan over de techniek van het uitvoeren van beleid. Daar hebben politici geen belangstelling voor. De uitvoering komt op de allerlaatste plaats, waardoor de zaak vaak uit de klauwen loopt.”

Lemstra stelt daarom voor een secretaris-generaal wekelijks te laten aanschuiven in de Trêveszaal. “In de ministerraad worden managementbeslissingen genomen zonder dat het management aan tafel zit. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld de gemeente. De gemeentesecretaris vergadert mee en kan altijd zijn vinger opsteken met de mededeling "college, u wilt dit wel, maar daar zijn de volgende beleidsmatige consequenties aan verbonden'. Zo'n waakhondfunctie moet er ook in de ministerraad zijn. Nu komen politiek en management in de praktijk pas bij elkaar wanneer de zaak in het honderd loopt.”

In "De Secretaris-Generaal' houdt Lemstra een pleidooi voor een nieuwe invulling van de taak van de topambtenaar met meer bevoegdheden om het functioneren van de rijksoverheid te verbeteren. “De secretaris-generaal moet volledig de bedrijfsvoering van het departement onder zijn hoede nemen. Het management is geen taak voor een minister, die is ingehuurd om politiek te maken. Maar de verantwoordelijkheden zijn niet duidelijk omschreven en de ambtenaar kan steeds wegdraaien achter de brede rug van een minister en wordt nooit ter verantwoording geroepen.”

Een secretaris-generaal kan dus door het parlement ter verantwoording worden geroepen wanneer bijvoorbeeld een afscheidsfeestje van een ambtenaar te veel geld kost?

“Ja. Ik vind dat een secretaris-generaal in de Tweede Kamer verantwoording moet afleggen voor het management van een departement. De minister blijft natuurlijk altijd politiek verantwoordelijk, maar in essentie moet het zo zijn dat een SG de tent runt. Hij informeert de minister alleen over majeure veranderingen en als er problemen dreigen.”

De secretaris-generaal krijgt meer verantwoordelijkheid. Daarnaast gaan de topambtenaren zich ook inhoudelijk met het beleid bezig houden, zoals onlangs bleek uit een notitie van de Haagse topambtenaren over de reorganisatie van de rijksoverheid.

“Ik deel hun analyse en hun voorstellen voor honderd procent. Ik ben voor kleine hoogwaardige kerndepartementen met de uitvoering op afstand. Maar via de slow motion aanpak. In 2000 maak je de balans op en vervolgens zou je dan het aantal departementen kunnen verminderen.

“Daarnaast kan de flexibiliteit worden vergroot en het hokjesdenken worden bestreden door de invoering van een zogenoemde civil-service. Een ambtenaar is dan niet in dienst van een departement, maar bij de rijksoverheid. Het kabinet heeft al een aanzet gegeven, maar dit zou zich niet moeten beperken tot alleen de hogere salarisschalen.”

De herwaardering van de functie van de ambtenaar heeft ook financiële consequenties?

“Uiteraard. Een secretaris-generaal zit in schaal 19 (14.634 gulden per maand bruto). Een fooi gezien de verantwoordelijkheden. Het salaris van een SG moet worden verdubbeld en er moet een aparte schaal komen. Nu verdient een SG evenveel als een directeur-generaal.”

Tot een paar jaar geleden speelde het college van secretarissen-generaal nauwelijks een rol van betekenis. De ervaring van 1940-45 is nu verwerkt?

“Ja, Voor de Tweede Wereldoorlog hield het college zich bezig met huishoudelijke zaken en werd daarom wel het werkvrouwencollege genoemd. In de bezettingstijd worden de SG's door Rijkscommissaris Seyss-Inquart belast met het bestuur; uiteraard onder zijn supervisie. Het college buigt zich over heel belangrijke zaken zoals arbeidsinzet, loyaliteitsverklaringen, persoonsbewijzen.”

De boekenkasten raken vol met rapporten, adviezen en proefschriften over de reorganisatie van de Rijksdienst. U zit in de commissie-Wiegel die eind van deze maand adviseert over de departementale herindeling. Een "spijkers met koppen'-rapport?

“Ik ga geen ruzie maken met mijn commissie-voorzitter. Ik zeg er dit van: De politiek en ambtenarij zijn het moreel verplicht aan de bevolking om de organisatie van de overheid te verbeteren. Het kan een bijdrage leveren aan het herstellen van het vertrouwen van de kiezer in de politiek. En met al die geschreven wijsheid heeft de nieuwe kabinetsformateur het voor het oprapen.”

    • Cees Banning