EG en Navo blijven radeloos over oplossing conflict Bosnië

LUXEMBURG, 9 JUNI. Zelfs de doorgewinterde NAVO-topman Manfred Wörner ziet er tegenop. Morgen en overmorgen moet hij in Athene na afloop van de NAVO-Raad van ministers voor de pers verschijnen en “doen alsof alles in orde is” - wetend, zoals hij vorige week privé heeft gezegd, “dat het publiek weet dat het niet zo is, en ik weet dat het niet zo is”. Het Westen weet zich politiek noch militair raad met de Bosnië-crisis. “De eindjes aan elkaar knopen”, zo benoemde een hoge Amerikaanse NATO-diplomaat de koers van het bondgenootschap. Maar “illusies over vrede” zei hij niet te koesteren.

Deze week probeerden Europa en de VS in Luxemburg en morgen in Athene toch een consistent beeld te presenteren. Zij willen de indruk wegnemen dat Bosnië door het Westen is opgegeven en de moslims permanent naar zes "veilige' reservaten worden verbannen. Zo heeft de wereld immers het "gezamenlijke actieplan' van de VS, Groot-Brittannië, Frankrijk, Spanje en Rusland begrepen. Sinds het akkoord van Washington twee weken geleden is de internationale druk op de Serviërs vrijwel weggevallen. Het is niet langer waarschijnlijk dat de internationale gemeenschap in Bosnië militair zal ingrijpen. De VS hebben bij nader inzien van een militaire en politieke hoofdrol afgezien. Nadrukkelijk wordt het voortouw aan respectievelijk Europa en Rusland gelaten. Het (Russische) idee voor de veiligheidszones werd in Washington door de vijf Veiligheidsraadsleden als een aanvaardbare noodoplossing aanvaard.

De rest van de wereld zag er vooral een afscheid van het Vance-Owen plan in, dat beoogt Serviërs en Kroaten tot het opgeven van veroverd gebied te dwingen. Het veilige gebieden-plan legitimeert die veroveringen juist, was het bezwaar. Tegelijk lokt het nieuwe gevechten uit doordat een vacuüm ontstaat tússen de veilige gebieden, waarom fel zal worden gestreden. Het argument van de vijf ondertekenaars dat het om een "tussenstap', een "adempauze' gaat, bedoeld om levens te redden en niet om agressie te belonen, overtuigde niet.

Velen in Europa vrezen dat de zes veiligheidszones zich al snel kunnen ontwikkelen tot uitvalsbases voor moslimtroepen, die proberen om het territorium uit te breiden. “Dat zouden u en ik ook doen”, zei EG-bemiddelaar Owen gisteren. Tegelijkertijd dienen de VN-troepen in de veiligheidszones bij tegenaanvallen als schietschijf voor de Serviërs en buffer voor de moslims. "Europese Palestijnenkampen', noemde Owen gisteren in Luxemburg deze oplossing, die hij “nadrukkelijk niet” in zijn oorspronkelijke plannen had opgenomen. Dat de internationale gemeenschap toch daartoe had besloten, noemde hij een voldongen feit.

In de NAVO en bij de EG sloeg de twijfel en verdeeldheid vorige week al toe. Om te beginnen was over het "actieplan' met geen der andere lidstaten overleg gepleegd. Het werd bovendien ongeloofwaardig genoemd en niet passend in het lange termijn beleid, zo heette het binnenskamers. EG-commissaris Van den Broek noemde het plan een "duidelijke breuk' met het verleden. De extremisten in Servië zouden zich aangemoedigd voelen, er zou verwarring over het beleid van het Westen ontstaan, en de conclusie dat het Westen berust in de status quo zou moeilijk meer weerlegd kunnen worden.

“De Gemeenschap mag het niet langer laten bij de vaststelling dat "geen enkele optie is uitgesloten',”, aldus de Commissaris, die zich de laatste weken steeds radicaler is gaan opstellen. Volgens Van den Broek is nu het tijdstip gekomen voor een geloofwaardig militair antwoord van het Westen. Als de EG of de NAVO militair ingrijpen blijven afwijzen dan kan een duidelijke keuze niet langer worden ontweken, meent hij. Of het Westen accepteert de opdeling van Bosnië tussen Serven en Kroaten, òf het Westen trekt uit het eigen falen de conclusie dat het nu de "morele plicht' heeft om de moslims te bewapenen.

In Luxemburg kreeg Van den Broek nog geen respons. De Commissie rekent er echter op dat bij de top in Kopenhagen over anderhalve week de "echte' kwestie zal worden besproken: de uitvoering van het Vance-Owen plan. Zowel bij de EG als bij de NAVO wordt daarbij nog steeds op een bijdrage van Amerikaanse grondtroepen gerekend. Het actieplan wordt binnenskamers vooral als een "holding operatie' beschouwd, een poging om dijkdoorbraak te voorkomen, niet om het probleem op te lossen.

Ook morgen in Athene kunnen er daarom geen radicale stappen worden verwacht. De ministers concentreren zich op het "actieplan', dat inmiddels ook in een VN-resolutie is opgenomen. De belangrijkste correctie in de beeldvorming was de gezamenlijke bevestiging dat voor het Vance-Owen plan als duurzame oplossing voor de Bosnische crisis "geen alternatief' bestaat. Het plan van de veiligheidszones is nu officieel aangemerkt als "eerste stap' op die weg. Maar niemand kon in Luxemburg zeggen wat de tweede stap zou moeten zijn.

"Luxemburg' was, zoals vaker, een symbolische bijeenkomst. De ministers somden territoriale soevereiniteit, non-agressie en respect voor pluralisme als uitgangspunten voor hun Bosnië-beleid weer op; de rijen waren weer gesloten, althans op papier. De aandacht gaat morgen in Athene uit naar de uitvoering van de VN-resolutie. Dat wordt nog moeilijk genoeg omdat de tekst opzettelijk vaag houdt wanneer en op wie de nieuwe VN-troepen in de "veilige gebieden' mogen vuren. Zij mogen als vanouds wel uit zelfverdediging geweld gebruiken. Maar de VS, Frankrijk noch Groot-Brittannië vinden aanvallen op de burgerbevolking aanleiding om terug te schieten. Daartegen geldt het oude bezwaar tegen Westers militair ingrijpen: het maakt van principieel onpartijdige VN-troepen deelnemers aan de oorlog en daarmee gijzelaars van de strijdende partijen.

Weinigen kunnen zich intussen voorstellen hoe VN-troepen die alleen uit zelfverdediging mogen vuren in staat zijn om gebieden te "beveiligen'. Alleen hun aanwezigheid in omstreden gebied lijkt niet voldoende. De strijdende partijen in Bosnië hebben inmiddels ruime ervaring in het oorlogvoeren tussen de VN-eenheden door. In de komende dagen wordt er geprobeerd bij de VN in New York een "operationeel concept' te ontwikkelen, terwijl de NAVO gevechtsinstructies zal voorbereiden. Het wezenlijke dilemma in de aanpak van de Bosnische burgeroorlog ligt zo weer bij de diplomaten en militairen: wat heeft het Westen er in de praktijk voor over om een einde aan de strijd in Bosnië te maken? De politici lijken er niet goed uit te komen, of durven de vraag niet onder ogen te zien. De Rubicon van "militair geweld' is nog lang niet overgestoken.

    • Folkert Jensma