President Karimov hervormt Oezbekistan op totalitaire voet

Vanavond arriveert de president van Oezbekistan, Islam Karimov, voor een bezoek aan Nederland. Hij is een Realpolitiker die zijn politieke tegenstanders soms de toegang tot het parlement ontzegt. Economische hervorming heeft bij Karimov een hogere prioriteit dan invoering van een politieke democratie.

Het komt niet elke dag voor dat de Nederlandse regering in eigen huis een staatsman mag ontvangen die niet bang is voor een overdreven dosis zelfverering en de daarmee per definitie gepaard gaande onderdrukking van die onderdanen die er anders over denken. Zeker na de val van de muur en de onttakeling van het "socialistische kamp' zijn onze leiders wat kieskeuriger geworden. Sinds 1989 hoeven we immers geen zaken meer met rijke bolsjewieken te doen en kunnen we onze moraal derhalve vrijer de loop laten.

Maar morgen en overmorgen is het dan zover. Dan mogen koningin Beatrix, premier Lubbers en minister Kooymans van buitenlandse zaken een kopje thee schenken aan niemand minder dan Islam Karimov, de president van Oezbekistan. Een belangrijk moment voor allen. Want Karimov is niet zomaar iemand. Hij is de man die zijn tegenstanders de toegang tot het parlement kan ontzeggen. Hij is de man die ook over de grenzen van zijn eigen staat tegenstanders kan laten oppakken of kidnappen. Dat is inderdaad wel even anders dan de weifelachtige Michail Gorbatsjov, die eind vorige maand als voorzitter van het Groene Kruis tot ongenoegen van sommige gelijkhebbers onze eregast was.

Met Karimov hebben we goddank niet te maken met een mislukte ex-leider maar met een hedendaagse Realpolitiker, die bovendien bevriend is met Vitesse-voorzitter Karel Aalbers en ook anderszins weet dat Nederland hem de weg kan wijzen. Eindelijk kunnen we dus weer eens aantonen dat we niet alleen vallen voor mooie maar mislukte woorden van Chroestsjov-achtige halfwasjes maar veel meer nog voor stevige politici die weten wat goed is voor hun volk. Het is dan ook nuttig om ter gelegenheid van het bezoek van Karimov de succesvolle politieke visie en daadkracht van onze gast aan de vergetelheid te ontrukken.

Islam Adoeganijevitsj Karimov (53 jaar geleden geboren; is econoom en vader van twee kinderen) begon zijn politieke carrière op 28-jarige leeftijd als onder-directeur van het staatsplanbureau van de centraal-Aziatische Sovjetrepubliek. Sjarif Rasjidov was toen de plaatselijke partijleider die Oezbekistan als een cosa nostra regeerde, daar zelf bepaald niet armer van werd en de jonge Karimov aldus inspireerde.

In 1983 - het jaar waarin geestelijk vader Rasjidov na 24 jaar onafgebroken macht in Tasjkent onverwachts stierf - werd Karimov minister van financiën, een handige post in Oezbekistan. Zes jaar later klom hij op tot eerste secretaris van de communistische partij. Al die tijd was hij uiteraard ook vooraanstaand lid van de CPSU van respectievelijk Brezjnev, Andropov, Tsjernenko en Gorbatsjov. Toen die partij door de mislukte staatsgreep van augustus 1991 aan haar einde kwam, voelde hij echter nattigheid, richtte hij onmiddellijk zijn eigen Volksdemocratische partij op en werd door zijn burgers als eerste president van het onafhankelijke Oezbekistan gekozen.

In zijn vrije tijd schreef hij intussen het boek "Oezbekistan, een eigen weg van vernieuwing en vooruitgang'. Dat boek wordt nu aan schoolkinderen onderwezen. Zij het vooralsnog onvoldoende, gelet op een recent appèl aan de bevolking om deze studie eens wat diepgaander te bestuderen.

Karimov vervult zodoende drie rollen. Als schrijver/ denker poogt hij zijn politieke doelstellingen onder de aandacht te brengen. Als politicus daarentegen gedraagt hij zich liever als econoom. Als econoom voelt hij niettemin weer het meest voor een autocratische rol. Want de "principes' van Karimov zijn: de economie heeft prioriteit boven de politiek, het economisch beleid richting markteconomie is staatsbeleid, en de wetten van die staat, die uiteraard boven alles gaan, moeten alle sferen van het leven beheersen. Het eerste klinkt niet democratisch en dat is het ook niet. De leiders van de nationalistische beweging Birlik (eenheid) en de oppositionele partij Erk (vrijheid) kunnen dat uit eigen waarneming vertellen, al dan niet uit de gevangenis of ballingschap in Moskou. Hun organisaties zijn sinds een half jaar de facto verboden en hun medestanders lopen zelfs in het buitenland het risico door Oezbeekse KGB'ers in een busje te worden geladen ter deportatie naar het vaderland, zoals eind vorig jaar gebeurde in Bisjkek, de hoofdstad van het onafhankelijke Kirgizië. Uiteraard niet officieel, want dan zou zijn land, dat de CVSE-verdragen over mensenrechten en de territoriale integriteit van soevereine staten heeft ondertekend, al te zeer in het oog lopen.

Het tweede principe klinkt Aziatisch en is het ook. Markteconomie ligt ook Karimov voor in de mond bestorven, maar moet in de Oezbeekse context toch vooral niet begrepen worden als liberalisering van de volkshuishouding doch veeleer als staatsmonopolie-kapitalisme op commerciële grondslag. De overheid bepaalt de markt, niet omgekeerd. Dat is overzichtelijker. Met name ook voor die buitenlandse investeerders, die in Rusland soms niet meer weten bij wie ze moeten aankloppen maar in Oezbekistan slechts één deur met geld of goede woorden hoeven open te duwen.

Het laatste axioma klinkt lichtelijk totalitair en is het ook. Althans het verlangen is er, getuige de mammoet-portretten langs de weg en het Karimov-standbeeld ter waarde van 21 miljoen roebel dat op oudejaarsdag in de katoenstad Fergana is onthuld dankzij de energieke inzet van de plaatselijke kunstenaars, bouwvakkers en goedgevige burgers.

Het "stevige regime' van Islam Karimov is natuurlijk niet alleen ingegeven door persoonlijke motieven en verlangens. Anders dan zijn Toerkmeense collega Saparmoerad Nijazov (die als vader des vaderlands al een stap verder is dan Karimov) gaat hem evenzeer om verhevener zaken. Zoals de "sociale rechtvaardigheid' in zijn land. En het nog hogere belang om het islamitische fundamentalisme, dat via Tadzjikistan uit Afghanistan dreigt op te rukken, een halt te roepen. Daarom wordt de oppositie, die van Oezbekistan een "democratische moslimstaat' wil maken, aangepakt. Daarom ook worden in de Fergana-valei, met haar vele etnische minderheden, de Tadzjiekse fabrieksdirecteuren vervangen door Oezbeken.

Dat alles moet met name het Westen goed begrijpen. Karimov zit er niet alleen namens het volk en zichzelf maar ook voor ons. Als Westerse gasten die opdracht niet louter uit de mond van Karimov of diens regering willen horen en hun licht derhalve ook gaan opsteken bij oppositionele krachten, kunnen ze beter vertrekken. Als dat niet goedschiks kan dan maar kwaadschiks, zo is mij in februari van dit jaar duidelijk geworden toen ik, na een gesprek met vertegenwoordigers van de legale partij Erk, van mijn bed werd gelicht en vervolgens wegens "schending van het programma' werd uitgewezen. Geen klachten daarover. De behandeling was voor het overige correct, zeker naar Oezbeekse maatstaven, om niet te zeggen hilarisch. De hele affaire verhelderde indirect hooguit iets over de minder Westerse wijze waarop de leiding van Oezbekistan met de eigen burgers omgaat.

Het vervolg erop was niettemin onthullend. Na een protest van de Nederlandse ambassadeur in Moskou besloot de Oezbeekse regering bij monde van minister van buitenlandse zaken Sadik Safajev haar "excuses' aan te bieden. Het voorgenomen bezoek van Karimov werd door de kwestie namelijk niet bevorderd. De schuldigen van dit misverstand waren volgens Safajev dan ook "gestraft'.

Eén van hen was Safajevs perswoordvoerder Achmadzjon Loekmanov, een bureaucraat die zich voor de arrestatie als een paranode antisemiet had ontpopt. De man zit nu als diplomaat in India. Een straf? “Nee, eerder een promotie”, aldus zijn opvolgers op het ministerie van buitenlandse zaken in Tasjkent.

Dit alles neemt uiteraard niet weg dat Oezbekistan en Karimov voor Nederland van belang kunnen zijn. De president zit in ieder geval op een hoop geld (katoen, olie, goud) en wil daarmee ook in Nederland iets doen. Premier Lubbers en minister Kooymans kunnen daaraan het hunne bijdragen. Maar om nou ook de koningin bij die massage te betrekken, is wat veel van het goede.

    • Hubert Smeets