Partijen Z-Afrika pogen verlamming te doorbreken

Stapvoets boeken de onder- handelingen over de toekomst van Zuid-Afrika vooruitgang. Vorige week werd een voor- lopige verkiezingsdatum geprikt, maar intussen dreigen sommige partijen, vooral de Nationale Partij van president De Klerk, steeds meer terrein te verliezen bij hun achterban.

JOHANNESBURG, 8 JUNI. Resultaten ontbreken nog, maar de onderhandelingen over democratie in Zuid-Afrika hebben nu een heus symbool van vooruitgang: een voorlopige datum voor de eerste algemene verkiezingen. Met majeure concessies en staaltjes uit de diplomatieke hogeschool wisten het ANC en de regering-De Klerk de meeste partijen aan de onderhandelingstafel eind vorige week te verleiden tot het uitroepen van 27 april 1994 als "tentatieve' verkiezingsdatum. Zwart, blank, kleurling en Indiër gaan dan voor het eerst samen als Zuidafrikanen naar de stembus om apartheid te vervangen door een democratisch bestel.

De onderhandelaars van de 26 politieke partijen en "thuislanden' mogen de datum opnieuw overwegen en ter discussie stellen. Op 25 juni wordt hij definitief vastgesteld. Maar het is onwaarschijnlijk dat iemand er nog omheen kan, nu "27 april 1994' tot leven is gewekt. Het Afrikaans Nationaal Congres heeft in ieder geval zijn zoethouder voor zijn ongeduldige aanhang, die in april na de moord op ANC-leider Chris Hani op straat te kennen gaf nauwelijks meer te geloven in het gesprek met de blanke machthebbers. En de blanke minderheidsregering kan door samenwerking met zwarte partijen tot aan de verkiezingen worden verlost uit haar toestand van verlamming, want er valt weinig meer te regeren nu de zwarte meerderheid elk besluit aanvecht.

De verkiezingsdatum is de eerste tastbare uitkomst van de besprekingen in de Onderhandelingsraad. Achter een ring van prikkeldraad om het World Trade Centre die demonstranten en kwaadwillenden moet weghouden, doet de breed geschakeerde raad nu ruim een maand vooral procedurele zetten. Zij moeten uiteindelijk leiden tot de eerste grondwet zonder onderscheid naar huidskleur. Voor de gemiddelde Zuidafrikaan lijkt het op een eindeloze rituele dans van onderdrukkers en onderdrukten, maar achter de schermen groeit het historisch compromis.

Het ANC bracht met enkele belangrijke concessies verkiezingen in zicht. De grootste zwarte beweging ging vorige maand akkoord met het vastleggen van grenzen, functies en bevoegdheden van streekregeringen in een interimgrondwet vóór de verkiezingen, alsmede het opstellen van een lijst grondwettelijke beginselen in de onderhandelingen. Tot nu toe had het ANC dit grotendeels willen overlaten aan de gekozen grondwetgevende vergadering, tevens parlement, waarin het waarschijnlijk zelf de meerderheid zal hebben. Met die beperking van de speelruimte van een grondwetgevende vergadering nam het ANC angsten weg van kleinere pro-federale partijen, die overheersing door een centrale ANC-regering vreesden.

De Inkatha-partij van Mangosuthu Buthelezi, de sterkste voorvechter van een federale staat, liet doorschemeren bij voldoende garanties voor de streekregeringen akkoord te zullen gaan met de installering van een Uitvoerende Overgangsraad, een soort interimregering die het ANC en de regering voor ogen hebben. Deze Overgangsraad, met vertegenwoordigers van alle partijen, moet medio dit jaar tot stand komen. Hij zal op een aantal terreinen meeregeren om “een gelijk speelveld” te creëren voor de verkiezingen. Dit ziet het ANC als het sein voor de wereld om de laatste financiële sancties tegen Zuid-Afrika te laten varen.

De toenadering tussen de twee rivaliserende zwarte partijen volgt uit de manier waarop de onderhandelingen nu worden gevoerd. De partijen spreken in de Onderhandelingsraad slechts over de band met elkaar. Voor gevoelige onderwerpen als het geweld, de streekregeringen en constitutionele beginselen zijn technische comité's in het leven geroepen van juristen en academici. De partijen dienen hun voorstellen bij deze comités in. De experts leggen onder een aura van neutraliteit compromisvoorstellen voor aan de onderhandelaars. Deskundige buitenstaanders dichten zo de kloof tussen de partijen, hetgeen een heilzame depolitiserende invloed heeft op het onderhandelingsproces.

Een van de comités deed vorige week vergaande voorstellen om het geweld in Zuid-Afrika te beteugelen, die enthousiast zijn ontvangen. Het comité suggereerde de oprichting van een binnenlandse Vredesmacht of Jeugdkorps, een nieuwe vorm van dienstplicht voor het leger zwarte jongeren zonder werk. Een ander voorstel was een meerpartijencommissie die het beheer krijgt over alle gewapende formaties van politieke partijen en de politie. Het kan een oplossing bieden voor het geschil tussen ANC en Inkatha over hun gewapende formaties die betrokken zijn bij geweld: het ANC-legertje Umhkonto we Siszwe en het politiekorps van Buthelezi's "thuisland' KwaZulu in Natal.

Deskundige massage zal niet overal helpen. De regering en het ANC moeten het zelf eens worden over hun zeer uiteenlopende denkbeelden over "machtsdeling' tussen de zwarte meerderheid en de blanke minderheid. Uit de laatste voorstellen van de regerende Nationale Partij blijkt dat zij een verplichte deling van de macht in de grondwet wil vastleggen, zodat het ANC als meerderheidspartij altijd verplicht is ministers van minderheidspartijen op te nemen in het kabinet. Het ANC wil slechts een regering van nationale eenheid vormen voor vijf jaar na de eerste verkiezingen en weigert coalitievorming grondwettelijk te garanderen. Bovendien wil president De Klerk geen stemmingen in een nieuw kabinet. “Waar het fundamentele beslissingen betreft, moet er consensus zijn tussen de partners in het kabinet”, zei hij onlangs in een vraaggesprek.

De snel slinkende aanhang van de Nationale Partij in de opiniepeilingen - nog maar een op de vier blanken zegt NP te willen stemmen - zal De Klerk alleen maar stugger maken op dit punt. Machtsdeling was zijn belangrijkste belofte in het referendum van vorig jaar, waarmee hij de steun van een meerderheid van de blanken voor zijn hervormingspolitiek wist te winnen. Sindsdien is binnen en buiten zijn partij de perceptie ontstaan dat De Klerk zich heeft uitgeleverd aan het ANC. Ook de almaar stijgende criminaliteit - vorig jaar werden ruim 20.000 mensen vermoord, 4000 meer dan in 1991 - jaagt angstige blanken naar de Konservatieve Partij en het nieuwe rechtse Afrikaner Volksfront.

Vanuit zijn eigen verwarde en verdeelde partij staat De Klerk onder druk om zich onbuigzamer op te stellen tegenover het ANC. Tegenstanders van de NP zagen de afgelopen weken al de eerste tekenen van een nieuwe machismo-politiek: de politie hield een klopjacht op de mede-onderhandelaar het Pan Afrikaans Congres en De Klerk greep persoonlijk in toen een onafhankelijk panel van juristen een naar zijn mening te partijdig nieuw bestuur voor de staatsomroep voorstelde. Het ANC mag moeite hebben zijn radicale aanhang in de zwarte townships blijvend aan zich te binden, De Klerk moet ook permanent achterom kijken of hij nog wordt gevolgd. De tegenpartij ziet het gevaar, zo bleek onlangs uit de woorden van een ANC'er die dicht bij de onderhandelingen staat. “Stel je voor: we hebben straks een akkoord en de Nationale Partij kan er geen aanhang bij leveren. Dat is onze grootste zorg.”