Crisis in PvdA versterkt positie Brinkman

De Partij van de Arbeid zoekt: een staatssecretaris van sociale zaken die wat vroeger CDA/ VVD-beleid heette, kan uitdragen als PvdA-beleid. Verdere vereisten: de gezochte functionaris moet goed kunnen communiceren met de Tweede-Kamerfractie en genoegen nemen met een zeer tijdelijke aanstelling.

De nieuwe Elske ter Veld zou een verrassende keuze worden, werd reeds enkele uren na het vertrek van de oude staatssecretaris vanuit de PvdA gemeld. En inderdaad, Jacques Wallage kan een verrassende keuze worden genoemd. Niet gehinderd door enige kennis op het terrein van de sociale zekerheid, maar wel al geruime tijd voorzien van een stip in de partijhiërarchie. Zijn naam duikt steevast op in het kroonprinsenlijstje. En zodoende geeft de aanwijzing van Wallage een stuk meer duidelijkheid omtrent de werkelijke beweegredenen van de val van Ter Veld.

Wat de PvdA in feite op de plaats van Ter Veld wil hebben, is een minister "Peter Kooymans-achtige' figuur voor sociale zaken. Iemand die het werk afmaakt van zijn voorganger, maar dat doet met zoveel flair en met zoveel eigen interpretatie dat het opeens heel anders oogt. Iemand die zich op die plek zelfs nog enigszins zal kunnen profileren. Er is echter een groot verschil: buitenlandse zaken is een vlottend werkterrein, wat de speelruimte van de nieuwe man vergroot, maar sociale zaken zit vastgeklonken aan uiterst impopulaire maatregelen zoals de WAO en de afschaffing van de bijstand voor jongeren. Zaken die niet meer zijn terug te draaien. Integendeel, de PvdA - zowel de fractie als partijleider Kok - heeft vrijdag in een reactie op het aftreden van Ter Veld nog eens bevestigd dat de steun aan het kabinetsbeleid ongewijzigd blijft. De staatssecretaris van ellendige zaken is weg, maar het kabinet krijgt van de PvdA een extra motie van vertrouwen. Volgt u het nog, PvdA-kiezer?

Wat was er mis met Ter Veld? Natuurlijk, waar de politieke leiding nog wel eens een vraagteken wilde plaatsen bij de electorale gevolgen van een bepaald voornemen, kwam zij al gauw aanzetten op een toon die geen tegenspraak duldde met de jurisprudentie rondom artikel 11 lid b. Maar dat is toch vooral een intern probleem (dat bovendien bekend was toen zij in 1989 werd aangezocht), terwijl de PvdA met een extern probleem zit: een achterban die de WAO en de bijstandsplannen niet kan verkroppen.

Het verhaal dat nu in PvdA-kring valt te beluisteren is dat Ter Veld door haar manier van presentatie de kloof met het electoraat alleen maar heeft vergroot. Als bijvoorbeeld bij de WAO-maatregelen het accent was gelegd op een andere wijze van financieren inplaats van op bezuinigingen, zou de PvdA een hoop vervelends bespaard zijn gebleven. Dat eerste is inderdaad de voorlopige uitkomst van het WAO-drama. De voorgenomen bezuinigingen zijn tijdens de CAO-onderhandelingen bijna allemaal gecompenseerd door afspraken over aanvullende verzekeringen. Het netto-resultaat van de operatie is dat werknemers meer, en ten dele via een andere kas, gaan betalen voor dezelfde polis. Zo bezien had Ter Veld zich een heleboel politieke commotie kunnen besparen door simpelweg de WAO over te doen aan de sociale partners. Maar het is wel een vaststelling achteraf, waar bovendien nog de kanttekening bij past dat de WAO-plannen telkens de volle steun hebben genoten van PvdA-leider Kok.

Veel meer lijkt het er dan ook op dat Ter Veld in aanraking is gekomen met een variant op het trainerssyndroom. De ploeg functioneert niet, dus moet de trainer maar verdwijnen. Op een gegeven moment moeten de opgelopen frustraties worden afgereageerd en dat kan alleen maar door personen weg te sturen. Drie jaar geleden was PvdA-partijvoorzitter Marjanne Sint daarvan het slachtoffer. Tijdens de beruchte WAO-zomer kregen niet de PvdA-bewindslieden kritiek omdat zij de partij met de ingrijpende bezuinigingsplannen hadden overvallen, maar partijvoorzitter Sint omdat zij het begrip vakantie te letterlijk had genomen en voor iedereen enkele weken onvindbaar was geweest. Zij vertrok, Kok mocht enkele weken later van het speciaal bijeengeroepen PvdA-congres blijven.

Nu dus Ter Veld. Niet wegens haar beleid maar, zoals fractievoorzitter Wöltgens het afgelopen vrijdag in een verklaring stelde, omdat “als gevolg van een langdurig proces de vertrouwensrelatie tussen haar en de fractie steeds verder is uitgehold” waardoor de “noodzakelijke vertrouwensbasis onherstelbaar is beschadigd”. Het klinkt zo logisch, maar is tevens zo krom: net zo min als in de politiek procedure en beleid van elkaar zijn te scheiden, kunnen personen en beleid geheel los van elkaar worden gezien. Wie de vertegenwoordiger op de voor de partij electoraal meest gevoelige post de laan uitstuurt, geeft daarmee hoe dan ook een signaal.

Nog geen jaar voor de verkiezingen is de PvdA in de personenstrijd terechtgekomen. Zeker, de PvdA is de VVD niet en de geschiedenis herhaalt zich nooit op exact dezelfde wijze, maar van enig déjà-vu gevoel is toch wel sprake. Als de personen in het geding komen, gaat het snel verder bergafwaarts. Tegenover elke naam wordt een andere naam gezet. Het leiderschap van Kok, het coördinerend vermogen van Wöltgens, de regisseurscapaciteiten van partijvoorzitter Rottenberg, alles is de afgelopen dagen meer dan eens aan de orde gekomen. Kortom, alle rotzooi ligt weer op straat. Beleid uitleggen zal plaats moeten maken voor het toelichten van de jongste partijroerselen. Maar ondertussen tikt de klok door naar de verkiezingen en mag het kabinet zich zetten aan een begroting met opnieuw zeer veel impopulaire maatregelen. Het komt aan op de spankracht van de PvdA om het allemaal nog mee te kunnen maken. Van de VVD was dat vier jaar geleden te veel gevraagd en de partij stortte het kabinet dan ook in een crisis. Vervolgens kon het CDA gemakkelijk de overstap naar de PvdA maken omdat, aldus de christen-democratische uitleg, een partij als de VVD die intern zo in het ongerede verkeerde geen betrouwbare regeringspartner was.

CDA-fractievoorzitter Brinkman toonde zich dit weekeinde "bezorgd' over de thans ontstane politieke situatie. Hij moest wel. Wat is er prettiger om keer op keer van de PvdA in een reactie op die bezorgdheid te horen dat ze het beleid blijven steunen. Maar belangrijker nog is dat Brinkman dankzij de nieuwste strubbelingen een riante positie kan opbouwen voor de komende kabinetsformatie. Als een kabinet de rit uitzit, ligt partnerruil niet direct voor de hand. Tenzij de coalitiepartner met zichzelf in de knoop zit. Voor de buitenwereld had de PvdA tot afgelopen vrijdag vooral een verstoorde relatie met de kiezer. Nu is daar een crisis in huis bijgekomen. Een mooier alibi voor een eventuele overstap had de PvdA Brinkman niet kunnen verschaffen.

    • Mark Kranenburg