Na de kruitdampen

EEN DAGJE CRISIS In Den Haag. De kruitdampen zijn enigszins opgetrokken; wat in dit stadium gezegd kon worden is gezegd.

Staatssecretaris Ter Veld van sociale zaken om wie het allemaal begonnen was, zit getooid met het voorvoegsel "ex' thuis. Premier Lubbers in de wetenschap verkerend in dit soort situaties als primus inter pares slechts het nakijken te hebben, heeft een katterig gevoel. PvdA-leider Kok berust, want hij kon niet anders dan zich bij het onvermijdelijke neerleggen en fractievoorzitter Wöltgens ten slotte is verlost van een probleem. Over tot de orde van de dag dan maar weer?

Even leek het er begin deze week op dat "eindelijk' ook het CDA met een politiek probleem zat. De aanvaring tussen de christen-democratische fractie en partijgenoot-minister Hirsch Ballin was opmerkelijk, vooral ook wegens de vertrouwenskwestie die eraan verbonden werd. Maar sinds gisteren overheerst weer het vertrouwde coalitiebeeld: een hopeloos verscheurde PvdA en een CDA dat een oase van rust uitstraalt.

Een “chirurgische ingreep” noemde de woordvoerder van de PvdA het besluit van de partijleiding om staatssecretaris Ter Veld van sociale zaken te laten vallen. Fijngevoeligheid is nooit een eigenschap van socialisten geweest, in die zin is de opmerking nog wel te plaatsen. Erger is dat deze beeldspraak van weinig politiek gevoel getuigt. Want wie meent dat de identiteitscrisis van de PvdA met het offeren van de staatssecretaris van sociale zaken zal zijn opgelost, vergist zich. Integendeel, het probleem is er slechts manifester door geworden.

Staatssecretaris Ter Veld was de personificatie van de schizofrenie waarin de PvdA sinds de toetreding tot het kabinet in 1989 is komen te verkeren. Op hoge toon voerde zij in de jaren tachtig oppositie tegen de bezuinigingsplannen van de eerste twee kabinetten-Lubbers. Op zo mogelijk nog luidere toon stond zij als staatssecretaris voor de zaak toen het om haar eigen, vaak ingrijpender bezuinigingen op de sociale zekerheid ging.

De staatssecretaris is nu verdwenen, maar daarmee zijn de maatregelen die de PvdA electoraal zoveel parten spelen nog niet weg. Dat hoeft ook niet, verklaarde gisteren zowel PvdA-leider Kok als fractievoorzitter Wöltgens. Het ging om de vertrouwensrelatie tussen staatssecretaris Ter Veld en de Tweede-Kamerfractie van de PvdA. De opvattingen van de fractie over het kabinetsbeleid zijn ongewijzigd gebleven.

WOORDEN ALS communicatie en regie vallen tegenwoordig vaak als het gaat om politiek. Niet ontkend kan worden dat dit elementen zijn die een belangrijke rol spelen bij het uitdragen van beleid. Maar er kan nog zoveel gecommuniceerd en geregisseerd worden, de waardering valt of staat toch in de eerste plaats met het beleid zelf. Het beleid wordt de PvdA aangerekend en niet het optreden van staatssecretaris Ter Veld. In feite was de verstoorde verhouding tussen haar en de fractie niet meer dan een intern probleem. Dat de PvdA dat alleen maar heeft weten op te lossen door een electoraal altijd ongunstige vertrouwensbreuk is het zoveelste bewijs van de deplorabele toestand waarin de partij zich thans bevindt.

Het kan PvdA-fractievoorzitter Wöltgens worden aangerekend dat hij de rol van Brutus op zich heeft genomen. Aan de andere kant kan staatssecretaris Ter Veld worden verweten geen moeite te hebben gedaan haar al veel langer durende conflict met de fractie te deëscaleren. Maar van twee partijen die zodanig uit elkaar zijn gegroeid kunnen misschien ook nauwelijks meer verzoeningspogingen worden verwacht. En dan komt bijna automatisch de rol van partijleider Kok aan de orde. Vastgesteld moet worden dat hij niet in staat is geweest deze uitbarsting van het conflict te voorkomen. Volgens Kok heeft hij niet de macht en de invloed om vertrouwen op te leggen dat er niet is. Dat zal ongetwijfeld zo zijn. Maar zoveel bescheidenheid is veelzeggend voor de positie waarin de leider van de PvdA thans verkeert.