"Het is logischer politici heilig te verklaren dan kluizenaars'

VICENTE ENRIQUE Y TARANCÓN, vooormalig aartsbisschop van Madrid, leidde de Spaanse katholieke Kerk de democratie binnen, wat conservatieven hem niet in dank afnamen. De Kerk heeft invloed verloren, “maar dat is een vooruitgang.”

VILLAREAL, 4 JUNI. Is Spanje nog wel katholiek? Of hebben zestien jaar democratie en elf jaar democratisch socialisme het eeuwenoude pact tussen kerk en staat er definitief weggesleten? In de campagne voor de verkiezingen van morgen speelden levensbeschouwelijke thema's geen rol, of het zou de "Nieuwe Eerlijkheid' moeten zijn die men bepleit als antwoord op de bestuurlijke corruptie. “Er bestaan geen katholieke landen meer,” zegt kardinaal Tarancón. “Daar moeten we heel blij om zijn. Spanje heeft gelukkig zelfs geen christendemocratische partij.”

Vicente Enrique y Tarancón (85) werd tot priester gewijd in 1929, trad in 1945 aan als bisschop van Sonsola en was daarna achtereenvolgens aartsbisschop van Oviedo, Toledo en Madrid. Als voorzitter van de Spaanse bisschoppenconferentie tussen 1971 en 1983 had hij tot taak de kerk door de woelige overgang van dictatuur naar democratie te sturen. Hij pleitte voor beëindiging van het concordaat dat generaal Franco het recht gaf bisschoppen voor te dragen, trachtte zijn collega's over te halen tot een openbare spijtbetuiging wegens hun rol in en na de burgeroorlog, riskeerde een breuk tussen Madrid en het Vaticaan door zijn verzet tegen de uitwijzing van een Baskische bisschop en onthield zijn steun aan de vorming van een centrum-rechtse politieke formatie.

Tarancón al paredón ("Tarancón tegen de muur') was in die jaren de strijdkreet van conservatieve katholieken. Na zijn pensionering in 1983 heeft de kardinaal zich teruggetrokken in zijn geboortestreek. Vanuit een torenkamer aan de oever van de Mijáres stuurt hij nu zijn boeken en artikelen en zijn wekelijkse actuele overdenking onder de titel "Brief aan een christen' de wereld in.

De kerk heeft door uw toedoen veel invloed verloren.

“Dat is niet erg. Het is in zekere zin zelfs een vooruitgang. In Spanje heeft men eeuwenlang geen onderscheid gemaakt tussen katholicisme en patriottisme. Beide werden van bovenaf opgelegd, en samen. Dat is begonnen in de tijd van de Reconquista, de herovering van het land op de Arabieren. Maar ook Filips II heeft zich er weer van bediend, want het bleek een werkzaam middel om de verschillende talen en culturen van het land op één noemer te brengen. Franco, met zijn nationaal-katholicisme, was de laatste die op deze manier de eenheid van Spanje probeerde te bewaren. Het heeft de kerk schade gedaan. Het Spaanse katholicisme is er altijd een beetje dubbelzinnig door geweest; bij een communiefeest of een doop wist je nooit of de enthousiaste deelname werkelijk een religieuze achtergrond had of alleen maar te maken had met het sociale ritueel. Doordat de kerk met de macht werd vereenzelvigd is er bovendien een hevige anticlericale traditie gegroeid. Als ik zeg dat het land niet meer katholiek is, bedoel ik vooral dat geloven of niet geloven weer een individuele beslissing is. Geen plicht, maar een optie. Zoals het hoort.”

Heette u daarom "de moordenaar van de Spaanse christendemocratie'?

“De christendemocratie is een achterhaald verschijnsel. In Duitsland worden ze erg ongelukkig als ik dat tijdens mijn spreekbeurten zeg, maar het is niet anders. Politici moeten beoordeeld worden op hun eerlijkheid, hun bestuurlijke vaardigheden en hun toekomstvisie, niet op hun religieuze overtuiging. Mensen die zich christen-democraat noemen, willen gebruik maken van de sociale invloed van de kerk. Hun politiek staat meestal al vast. Ze willen alleen een keurmerk om stemmen te trekken. Je partij christendemocratisch noemen is ook om principiële redenen uit den boze: het impliceert dat wie in een andere partij actief is niet christelijk of democratisch is. Dat is een hoogmoedige gedachte en hoogmoed is, zoals u weet, een zonde.”

Hoe is de moraal er nu aan toe?

“Spanje maakt een waardencrisis door die veroorzaakt is door ons uit de hand gelopen egosme, onze ambitie en onze geldzucht. Maar de regering-González heeft met die crisis niet zo veel te maken. Wie dat beweert, bedrijft verkiezingspropaganda. In veel opzichten heeft de kerk het een stuk makkelijker in een land waar de regering zich niet christelijk noemt. Dan wordt er niets van haar verwacht. Natuurlijk maak ik me zorgen over zaken als het afnemende kerkbezoek en het toenemende aantal echtscheidingen. Maar die verschijnselen worden niet veroorzaakt door ons kabinet. Ze zijn eerder aan de kerk te wijten, die kennelijk te lauw is en niet meer inspireert. Ik zou bijna zeggen: hadden de socialisten het maar op ons gemunt, want een periode van onderdrukking heeft de kerk nog nooit kwaad gedaan.”

U komt de laatste tijd opvallend vaak voor de politici op.

“Ze worden elders dan ook veel aangevallen. Er wordt tegenwoordig veel gesproken over bestuurlijke corruptie. Ongetwijfeld zijn er dingen gebeurd die niet door de beugel kunnen, maar ik ken de meeste van de huidige regeerders en ik geloof dat ze eerlijk zijn. Eerlijk, maar onvolwassen en onervaren. Net zoals de mensen over wie ze regeren. Spanje heeft nog veel te leren op het gebied van de democratie. Maar daarvoor is juist meer en niet minder vrijheid nodig. De socialisten hebben op allerlei gebieden teveel invloed willen uitoefenen. Politicus is echter geen vies beroep. Ik zou zelfs willen beweren dat een katholiek die over gaven en kennis op dit gebied beschikt en ze niet benut een zonde door omissie begaat.”

U wilt ook politici zalig of heilig laten verklaren. Bijvoorbeeld Robert Schumann, één van de geestelijke vaders van de EG.

“De kerk heeft heiligen nodig die door hun gedrag als voorbeeld kunnen dienen voor de gelovigen van hun tijd. Het is dus op dit moment logischer om politici of mensen uit de wereld van de cultuur of het zakenleven heilig te verklaren dan kluizenaars. Schumann was een voorbeeldig katholiek in alle aspecten van zijn leven en dus ook in de politiek. Hij zag het verenigd Europa als een plek waar de christelijke cultuur en christelijke waarden, zoals respect voor de rechten van het individu en sociale rechtvaardigheid, beter gewaarborgd zouden zijn dan in ieder land afzonderlijk. Een vrijhandelszône is nooit zijn bedoeling of die van Adenauer en Gaspari geweest. Het is heel ernstig dat het nu toch die kant op gaat.”

Zou zo'n canonisering uw scheiding tussen kerk en staat niet juist weer te niet doen? Lijkt het niet te zeer op wat Opus Dei wil: de heiliging van het dagelijks werk in de directiekamers van grote bedrijven?

“Nee. Schumann zou wat mij betreft in aanmerking komen op grond van zijn persoonlijk handelen, niet om zijn politieke kleur. Opus Dei is een heel andere kwestie. Die organisatie heeft een slechte naam gekregen, net zoals vroeger de jezuëten hadden, doordat ze zich teveel met het vorige regime associeerde. Maar ze doen heus niet alles fout.”

U heeft zelf de begrafenismissen gecelebreerd voor Franco en voor diens beoogde opvolger admiraal Carrero Blanco. Was dat niet moeilijk?

“Nee. Beiden waren gelovige christenen. Ik zou zelfs verder willen gaan: het waren goede mensen. Franco was geloofde werkelijk dat zijn manier van regeren de enige was om Spanje katholiek te houden. Ik was dat absoluut niet met hem eens en ik heb tijdens zijn begrafenis dan ook geen enkel lovend woord over zijn staatsmanschap gesproken. Objectief gesproken heeft hij Spanje grote schade berokkend. Maar subjectief, volgens zijn eigen normen, deed hij het goede. Hij geloofde in de letterlijke betekenis van het woord dat het doel de middelen heiligde, zoals helaas zoveel mensen denken die oorlogen en kruistochten beginnen. Ook ik ben het kind van mijn opvoeding en was ooit een overtuigd aanhanger van de nationalisten. In de burgeroorlog zijn zevenduizend religieuzen vermoord, onder wie een oom en een neef van mij. Mijn bekering kwam pas toen ik in 1940 als parochiepriester merkte dat het nieuwe bewind niet op verzoening uit was, maar - met de hulp en de zegen van de kerk - eindeloos wraak wilde blijven nemen op de verliezende partij. Toen heb ik me voorgenomen mijn leven te wijdden aan het rechtzetten van die misstand.”

Wat gaat er na de verkiezingen van morgen gebeuren?

“Er staan ons grote en noodzakelijke veranderingen te wachten. Daarvoor is het niet nodig dat de conservatieven winnen. Ook González zal het met een nieuw kabinet heel anders aanpakken. Het economisch beleid zal naar links afbuigen en menselijker worden. Het is niet juist dat de negatieve gevolgen van nieuwe economische ontwikkelingen altijd maar op de armsten worden afgewenteld. Dat is het probleem met rechts, ook als het zich katholiek noemt: uit zichzelf zal het nooit iets afgeven aan mensen die het minder hebben, daarom hebben ze het ook liever over abortus of voorbehoedmiddelen dan over de sociale boodschap van de paus.”