Franse lichaamskunstenares Orlan: "Ik ga liever naar de chirurg dan naar de kapper'

De Franse kunstenares Orlan verheft de plastische chirurgie tot kunst. In een tot theater verbouwde operatiezaal laat zij zich het voorhoofd van de Mona Lisa en de kin van Venus aanmeten. “Het gaat mij er niet om mooier te lijken.”

De Balie, Amsterdam, 5 juni, van 20-24u. Live Magazine met o.a. video's en foto's van Orlan, met om 22u. een gesprek met het publiek.

AMSTERDAM, 5 juni. Haar van oorsprong zwarte haar is aan de ene kant platinablond, aan de andere blauw geverfd, als teken van de overgangsfase van vrouw naar kunstwerk waarin haar lichaam zich bevindt. De Franse kunstenares Orlan (45) ziet haar leven als een theaterspel, de operatiekamer als een decor en haar huid als een kostuum waaraan zij naar believen kan laten tornen.

Sinds 1990 is Orlan bezig door middel van plastische chirurgie haar gezicht te laten ombouwen naar een computermodel dat zij zelf heeft samengesteld uit beroemde schilderijen van vijf mythische vrouwen. Elke operatie, ze heeft er nu zes achter de rug, is een complete happening met een dansje, literaire teksten en Orlans portretten aan de muur, waarbij zijzelf in een speciaal ontworpen, feestelijk kostuum op de snijtafel ligt en zelfs de medici zich in glimmende couture laten hijsen. De verrichtingen van de artsen worden op video opgenomen en later in vrolijke, doch bloedige collages als films of foto's op de kunstmarkt gebracht.

De ingrepen worden onder plaatselijke verdoving verricht om te laten zien dat ze “meer is dan een passief stuk vlees.” De kunstenares praat, declameert of zwaait opgewekt naar de camera. De Fransen vinden het werk van hun excentrieke landgenote wat eng, maar de Amerikanen schijnen ervan te smullen. Voor de verkoop maakt Orlan een soort relieken van haar huid en bloed die ze laat conserveren in potjes van kogelvrij glas.

Vanavond krijgt het Nederlandse publiek in De Balie in Amsterdam voor het eerst gelegenheid opnames van Orlans operaties te zien. Ook is er een gesprek met de kunstenares die haar project weet te verklaren met uitspraken die religie, politiek en de hele wereldgeschiedenis omvatten. Donderdag gaf ze een lezing op de Rijksacademie. Al snel na het starten van de eerste videoband met haar werk renden enkele aanwezigen walgend de zaal uit, anderen lieten wat giechelig en schuifelend op hun stoel de bloederige details aan zich voorbijtrekken.

Als performancekunstenares was Orlan al langer bezig met haar lichaam, het veranderen van identiteit en religieuze beelden. Zo presenteerde ze zich, verkleed als non met één ontblote borst, als een levend standbeeld, dat onder andere refereerde aan de hypocrisie van de maatschappij die vrouwen opdeelt in madonna's en hoeren. Drie jaar geleden besloot ze iets totaal anders te gaan doen. Bij een eerdere operatie was ze gefascineerd geraakt door de mogelijkheden van de operatiekamer, waarin zich in haar ogen bijna religieuze rituelen afspelen. Ze besloot definitief een andere identiteit aan te nemen door haar gezicht te laten modelleren naar het voorbeeld van vijf vrouwen die ze bewonderde, net zoals de Griekse schilder Zeuxis zijn werken samenstelde uit onderdelen van verschillende modellen. Voor wat zij aanduidt als haar "psychologisch zelfportret' nam ze het voorhoofd van de Mona Lisa van Leonardo da Vinci, de kin van de Venus van Botticelli, de neus van Diana uit de School van Fontainebleau, de mond van Europa van Boucher en de ogen van Gérards Psyche. Ze koos Diana omdat ze reislustig en onafhankelijk van mannen is, Psyche om haar kwetsbaarheid en Europa omdat die een onzekere toekomst tegemoet gaat.

Op haar 43ste verjaardag onderging Orlan de eerste ingreep. “Het gaat mij om het veranderingsproces, niet om mooier of jonger te lijken,” zegt ze. “Ik zal bijvoorbeeld nooit een face-lift nemen. Ik had daarom wel eens moeite met de drie mannelijke chirurgen die mij tot nu toe hielpen, want die wilden dat ik er mooi bleef uitzien.” Voor de eerstvolgende operatie in november heeft ze een vrouwelijke chirurg gevonden. Het gebeuren zal direct per sateliet worden uitgezonden naar haar galerie Penine Hart in New York.

Orlan zegt zich bewust te zijn van het risico dat iedere operatie met zich meebrengt en dat nog wordt verhoogd door het inbrengen van vreemde elementen in de operatiekamer, al worden volgens haar alle mogelijke voorzorgsmaatregelen getroffen om de ruimte steriel te houden. “De artsen zijn heel voorzichtig, ik ga liever naar de chirurg dan naar de kapper.”

Van ophouden wil ze voorlopig niet weten. Wat haar gezicht betreft, gaat ze door tot ze tevreden is met het resultaat. Daarna wil ze ook haar naam officieel laten veranderen en beginnen aan de rest van haar lichaam, zoals “de houding van een schouder, de nek.” “Maar het moet niet al te pijnlijk worden, ik ben niet uit op een masochistisch avontuur”.

    • Gerda Telgenhof