Slag om "elektronische snelweg'

De strijd om de toegang tot de "elektronische supersnelweg' van glasvezelkabels, waarlangs tot in het oneindige kan worden gecommuniceerd, is nu echt ontbrand. Telecommunicatie- en mediagiganten hebben de handen ineen geslagen om hun aandeel in de markt van honderden miljarden dollars veilig te stellen. Consumentenorganisaties waarschuwen voor monopolievorming. Maar zal een vrij toegankelijk netwerk ook werkelijk een nieuwe "creatieve revolutie' losmaken?

Het is het jaar 2007 en de veertiger Harry Wyckoff kijkt met zijn vriend van een hoge, brede avenue over het vuil heige dal van Los Angeles. “Ik zou graag in een stad van Norman Rockwell willen zijn, weet je, zo'n nette plaats, waar ze de realiteit respecteren”, verzucht hij.

Het is een sprekende scène uit de grillige, futuristische serie Wild Palms van ABC-televisie over de politieke machtsovername door een communicatieconglomeraat onder leiding van de denkbeeldige sekteleider senator Tony Kreutzer. Filmmaker Oliver Stone is de producent van de deze maand in Amerika uitgezonden film noir over de Brave New World, waar mensen de fictie niet meer van echt kunnen onderscheiden. De senator is, net als de oprichter van de pseudoreligie scientologie, voormalig science fiction schrijver. Hij is meester geworden over de technologie van virtual reality, waarmee hij de samenleving wil overnemen. De mensen raken verslaafd aan de beelden. Beeldprojecties in de ruimte wekken de illusie dat er echte mensen rondlopen, terwijl het slechts om bewegende hologrammen gaat. Onderwijl rekenen op straat de stormtroepen van de senator af met hun vijanden, terwijl de omstanders weg kijken.

Dit is de negatieve visie op de toekomst, zoals ze al is begonnen met grote fusies en samenwerkingsovereenkomsten tussen communicatiegiganten, die zoeken naar een goede uitgangspositie voor de strijd om het bezit van de “elektronische supersnelweg” voor beelden, geluid, cijfers, teksten of spelletjes, waarbij de ontvanger niet langer passief is, maar zelf kan meevormen. Het is technologie waar niemand nog de reikwijdte van kent, zoals weinigen in 1928 de gevolgen van Zvorykins eerste experimenten met televisie konden bevroeden. Wild Palms is de filmversie van een nieuw genre science fiction, de zogenoemde cyberpunk, die speculeert over de politiek-maatschappelijke gevolgen van technologische ontwikkelingen.

Directeuren van telefoonmaatschappijen, televisiekabelmaatschappijen, software-ontwerpers en computerbouwers en bedrijven voor entertainment hebben weinig tijd tot reflectie. Zij vechten om dezelfde markt van honderden miljarden dollars. Als de giganten zich niet met deze nieuwe ontwikkelingen bezig houden, zouden ze in de toekomst wel eens irrelevant kunnen worden. Voor Amerikaanse bedrijven is het tevens een inhaalmanoeuvre sinds het verlies van de Amerikaanse consumentenelektronika. Vooral Japanse giganten als Matsushita en Sega hebben grote Amerikaanse bedrijven gekocht om van de nieuwe ontwikkelingen te profiteren.

Europese bedrijven zijn op kleinere schaal actief. Gisteren kocht British Telecom 20 procent van de snel groeiende Amerikaanse telefoonmaatschappij MCI. Philips is nog in de strijd voor de digitale televisie, die op dergelijke netwerken kan worden aangesloten. Verleden week sloot het consortium van Philips, het Franse Thomson en het Amerikaanse NBC een bondgenootschap met twee Amerikaanse concurrenten om gezamenlijk een nieuw systeem te ontwikkelen, zodat er geen dure ruzie ontstaat over standaarden, zoals gebeurde bij video.

Daags na de eerste aflevering van Wild Palms, nam de telefoonmaatschappij US West maar liefst een kwart van de mediagigant Time Warner over. Daarmee heeft US West zich toegang verschaft tot de data die over de kabels kunnen krioelen.

Pag.12: Vrees voor maatschappelijke "vergruizing'

Het is ook een wapenstilstand tussen twee felle concurrenten, want Time Warner bezit ook televisiekabelmaatschappijen. Er wordt al gewerkt aan spelletjeskabelprogramma's door Time Warner, TCI en het Japanse Sega.

Met de nieuwe technologie kan ook door televisiekabels worden getelefoneerd. In Engeland, dat op dit gebied internationaal voor ligt, kunnen telefoonbezitters zich al een telefoonabonnement via de kabelmaatschappij nemen. Dan moeten ze - met de complimenten van British Telecom - wel een nieuw telefoonnummer nemen. Glasvezel kan met digitale technologie het meeste verkeer aan, maar door een nieuwe vinding is ouderwets koper ook geschikt voor enig digitaal verkeer. Veel Amerikaanse steden zijn al onderling met glasvezelkabels verbonden, maar alleen de aftakkingen naar de huizen zijn nog van koper.

De supersnelweg is de technologische frontier waar ook vice-president Gore zich op heeft gestort, hoewel de politiek op dit gebied nu door andere beslommeringen stil staat. De geestdrift van de commerciële deelnemers lijkt echter op die tijdens de expansie van de spoorwegen over de open vlakten van Amerika. Ook toen was er de drang tot monopolievorming en regende het later faillissementen. De investeringen dragen grote risico's met zich.

De politieke strijd gaat nu over de toegang tot de supersnelweg. Komen de robber barons uit het spoorwegtijdperk ook weer terug? Moeten megabedrijven het verkeer regelen en de tol heffen of kan iedereen zich vrijelijk in de datastroom voegen? Het verschil is belangrijk. Megabedrijven zijn vooral genteresseerd in éénrichtingsverkeer naar de klant, aan wie ze hun eigen amusement en software kunnen verkopen. Anderen die hun eigen waar via het kabelnetwerk willen verspreiden, zouden misschien wel veel moeten betalen. Een makelaar in onroerend goed, die de foto's van zijn koopwaar wil transporteren, moet gaan onderhandelen met een gigant, die misschien dezelfde diensten wil verstrekken.

De neiging tot misbruik bij monopolies is al te zien bij de steenrijke televisiekabelmaatschappijen, die de laatste drie jaar hun tarieven met een een derde hebben verhoogd. Wie in Washington de maandelijkse rekening van 26 dollar niet binnen twee en een halve week betaalt, krijgt er nog eens een boete van vijf dollar bovenop. De televisiebezitter kan dan niet naar een concurrent gaan. De woede van de kiezers heeft het Congres ertoe aangezet om prijsbeheersing in te voeren. Monopolisering vindt al plaats bij overheidsarchieven, die niet meer alle openlijk toegankelijk zijn. De informatie is te verkrijgen via een compact disk of een datanetwerk, tegen betaling aan een particulier bedrijf. Dit is volgens consumentenadvokaat Ralph Nader een schending van de openbaarheid van informatie.

Tussen liberalen en corporatisten is er een strijd ontbrand over het beheer en de opzet van de supersnelweg. De corporatisten denken dat alleen giganten tot de vereiste grote investeringen in staat zijn. Alle verkeer van het kabelnetwerk gaat via de megaschakelkast van de oligopolist.

De liberalen geloven in het model van de telefoon: stel een netwerk beschikbaar waar iedereen naar eigen smaak gebruik van mag maken. Regionale telefoonmaatschappijen als America West zijn verantwoordelijk voor de telefoonaansluitingen en kabels, maar moeten iedereen tot het netwerk toelaten, ongeacht de aard van de gepleegde telefoontjes. De tarieven worden door de overheid beheerst. Het kabelnetwerk zou op een dergelijke manier georganiseerd kunnen worden. Iedereen mag alles verzenden. Het verkeer wordt niet omgeleid via de centrale schakelkast van de oligopolist, die als een spin in het web zit, maar neemt de snelste weg, over lokale kruispunten met tussenschakelingen, zoals bij de telefoon gebeurt. Telefoonmaatschappijen, zoals America West, zijn niet vanzelfsprekend genteresseerd in dergelijk tweerichtingsverkeer. Ze willen nu ook de beschikking hebben over amusement en spelletjes om te kunnen uitzenden.

Kampioen liberaal is Mitchell Kapor, een voormalige hippie en de vrijgevochten oprichter van het softwarebedrijf Lotus. Hij is een Friend of Bill. Met de zanger van Grateful Dead, John Perry Barlow, staat hij aan het hoofd van de Electronic Frontier Foundation, een Washingtonse lobby-organisatie. Deze stichting was in 1990 in Boston opgericht om computerhackers te verdedigen, die zich de politie op de hals haalden door zich op speelse wijze tot databanken en overheidscomputers toegang te verschaffen. Maar sinds kort ligt het zwaartepunt meer op het lobbyen voor een Integrated Services Network. Kapors stichting wordt ook financieel gesteund door Time Warner en de bond voor kabeltelevisiemaatschappijen. Zo houden ze bij elkaar een oogje in het zeil. Veel strijders van het eerste uur vinden dat Kapor zich heeft uitverkocht.

Kapors voornaamste doel is een vrij netwerk dat met particulier geld wordt gefinancierd. De bedoeling is dat als tussenstap naar een volledig glasvezelnet het bestaande kopernet van de Baby Bells digitaal wordt, zodat het meer kan transporteren. Teleconferenties per netwerk raken nu al steeds verder verbreid. Nu al bijvoorbeeld worden patiënten in op het netwerk aangesloten ziekenhuizen bekeken en behandeld door dokters die honderden kilometers verderop zitten. Time Warner heeft een eigen interactief netwerk in Noord-Florida opgericht. Interactief betekent dat de ontvanger iets kan terug zeggen en ergens actief aan mee kan doen.

De stichting is niet per se tegen grote bedrijven. Het betreurt de opsplitsing van de grote monopolistische Bell telefoonmaatschappij in kleinere lokale maatschappijen, de zogenoemde Baby Bells, op bevel van de rechter. Deze zou de ontwikkeling van toepassingsmogelijkheden voor het bestaande netwerk hebben vertraagd.

Een vrij en open net past helemaal in de bedrijfsfilosofie van Kapor. Lotus heeft haar succes ook aan de openheid van de architectuur van de IBM-computer te danken. Dankzij het feit dat iedere software-ontwerper zijn programma's voor IBM-computers vrijelijk kon verkopen, ontstond er een technologische explosie, waar onder andere Lotus deel van uit maakte. Op de software-revolutie volgden golven computervernieuwingen en zo vermenigvuldigden zich de mogelijkheden. Kapor hoopt dat een open computernetwerk ook een dergelijke reeks creatieve revoluties te weeg brengt. Iedereen moet er gebruik van kunnen maken, van degene die beelden van de eerste stapjes van zijn kind aan familieleden wil sturen of een zelf gemaakt videospeelfilmpje wil uitzenden tot het bedrijf dat abonnees van interactieve videobeelden of hele kranten wil voorzien.

Kapor noemt het systeem “Jeffersoniaans”, naar de Amerikaanse vroede vader en tweede president Thomas Jefferson, die stond voor een open democratie waar de instellingen elkaar in evenwicht houden. Het is het ideaal van de computerhackers die dwars door nationale grenzen of vijandelijkheden heen met elkaar spelen, praten en denken. Nu al zijn er dergelijke internationale netwerken via de telefoon, zoals internet. Uiteindelijk ontstaat er in de extatische woorden van de Grateful-Death-zanger Barlow een “noösfeer”, zoals voorspeld door de Franse evolutiedenker en Jezuët Teilhard De Chardin: een wereldgeest die leidt tot het Punt Omega. “Het idee van verbinding van elke geest met elke andere geest in volledig duplex breedband heeft voor een hippe mysticus als mij duidelijk theologische implicaties”, schreef Barlow, die zo de digitale glasvezelflitsjes met de ideologie van de New Age verbond.

Toch kunnen netwerken ook tot verdere vergruizing leiden. De uitvinding van de telefonie heeft ook geen wereldvrede gebracht, maar was de inleiding tot een uiterst gewelddadige eeuw. Een blik in computernetwerken als compuserve geeft al een voorbeeld van versplintering. De elektronische onderonsjes kunnen zo een onsamenhangende virtuele realiteit vormen van Alcoholics Anonymous, Grieks Amerikaanse filatelisten, gehandicapte bonsailiefhebbers, lezers van science fiction, sadomasochisten, rokers of niet-rokers. Dergelijke superspecialisten zijn gemakkelijk onder één politiek hoedje te vangen.

In Wild Palms negeren voorbijgangers de mishandelingen en ontvoeringen op straat, want zij vinden dat ze er volledig buiten staan. De in geblindeerde jeeps rondrijdende kleerkasten en hun slachtoffers behoren tot een andere computerkring. “Dit is een van de donkerder dimensies van de metafoor van het superorganisme van Teilhard de Chardin: de steeds scherpere verdeling van de maatschappij in cellen van een oneindig aantal gespecificeerde rollen”, schrijft Robert Wright in The New Republic. “Dat zo'n verdelende dwang het resultaat zou zijn van vrijelijk stromende informatie kan vreemd klinken, maar de vroege tekenen wijzen op deze perverse correlatie.” Het werpt het beeld op van een lege voorstad waar toevallige ontmoetingen nauwelijks voorkomen, omdat de mensen gesoleerd in hun huizen per glaskabel winkelen of kennissen, vrienden of, per auto, medeleden van hun belangengroep opzoeken. Toch blijft er behoefte aan gemeenschappelijke culturele symbolen, al was het - voor Nederland - alleen maar de avondlijke vader des vaderlands, Joop van Zijl, een goede film of muziekstuk. Het belang van centralisatie is een argument in handen van de corporatisten, hoewel de commerciële gigant niet meteen aangewezen is als moreel en cultureel voertuig.

Omdat de grote misdaadorganisatie de nieuwe technologische middelen vaak eerder uitbuiten dan de autoriteiten, wil de Amerikaanse FBI greep houden op de digitale communicatie door de informatiestroom decodeerbaar te houden. Dat zou betekenen dat de nieuwe communicatie per glasvezel aan bepaalde normen moeten voldoen, die volgens Kapor en zijn stichting technologische ontwikkeling tegenhouden. Volgens een wetsontwerp zouden electronische postsystemen, telefoonschakelingen, lokale netwerken en andere communicatiesystemen moeten worden aangepast, zodat de FBI -indien daartoe geautoriseerd- de uitwisseling kan blijven volgen met de technologie van de zogenoemde Clipper Chip, die in alle apparatuur zou moeten worden ingebouwd.

Ook daar zijn mogelijkheden voor misbruik eindeloos. Via geprogrammeerde trefwoorden zou iemand met verkeerde bedoelingen kunnen uitvinden, welke mensen zich met de politieke oppositie inlaten. Volgens Kapors stichting kan de FBI de activiteiten op het netwerk blijven volgen zonder dat er strenge standaarden hoeven te worden ingevoerd, die de technologische ontwikkeling remmen.

In Wild Palms wordt de samenleving als een verzameling bendes afgeschilderd, waar de overheid deel van uit maakt of de greep op heeft verloren. Inmiddels is er in Amerika al een buitenparlementaire politicus uit het cyberpunktijdperk opgestaan. Misdadiger is hij niet, maar geschoold in de Amerikaanse constitutie is hij evenmin. Hij is miljardair geworden met een computerbedrijf, kent deze technologie goed en hij wendt haar met succes aan om zijn strak geleide organisatie uit te bouwen. Zijn naam is Ross Perot. Als hij zijn vaag omschreven politieke doeleinden niet bereikt, zullen anderen op zijn ervaringen kunnen voortbouwen