De esthetiek van het geweld; Uitslag essayprijsvraag

Waarin schuilt de esthetische waarde van geweld in de kunst? Waaruit komt de fixatie van zoveel kunstenaars op fysieke gruwelijkheden voort? De redactie van het Cultureel Supplement nodigde zijn lezers eerder dit jaar uit over dat thema een essay te schrijven.

Op de prijsvraag kwamen 75 zeer uiteenlopende inzendingen binnen: historische beschouwingen over geweld in de kunst door de eeuwen heen, psychoanalytische interpretaties van het verschijnsel agressie, moreel verontwaardigde stukken tegen de keuze van juist dit onderwerp en persoonlijke beschrijvingen van ervaringen met geweld of met geweld in de kunst. Veel auteurs verwezen ter illustratie naar het werk van Donna Tartt, Oscar Wilde, de markies de Sade. Ook de tekeningen van Goya, Picasso's Guernica, de film Henry, portrait of a serial killer, De Schreeuw van Munch en De verwoeste stad van Zadkine kwamen veelvuldig ter sprake. Juist weer opmerkelijk weinig werden genoemd Bret Easton Ellis' roman American Psycho, de filosofische verhandelingen van Camille Paglia en C'est arrivé près de chez vous, de quasi-documentaire film die laconiek, en voor velen schokkend komiek, de handel en wandel van een Waalse seriemoordenaar oproept.

“Er gebeurt iets infaams bij de esthetisering van geweld en agressie,” stelt een inzender, “het is alsof de scherpe kantjes van het kwaadaardige worden afgevijld.” Een ander vindt juist: “De esthetiek wordt nu gebruikt (-) om onze neigingen te bezweren. We moeten blij zijn met de esthetiek van het geweld.” Een derde meent dat “de fascinatie voor geweld tevens de fascinatie is voor het raadsel van het beest in onszelf.” Weer iemand anders vermoedt “dat geweld niet zozeer iets toevoegt aan de kunst, maar er (-) aan ten grondslag ligt”.

Een jury, bestaande uit Max van Rooy, Joyce Roodnat, Marjoleine de Vos en Juurd Eijsvoogel, heeft alle inzendingen gelezen zonder op de hoogte te zijn van de namen van de auteurs. Uit de grote stapel interessante en met zorg geschreven stukken koos zij met eenstemmigheid als winnend essay De Verleiding door het kwaad, dat van Maarten van Buuren bleek te zijn. In een heldere stijl vraagt Van Buuren zich af hoe het mogelijk is dat zijn weerzin tegen fysieke agressie zich niet uitstrekt tot de afbeelding van geweld in kunst.

De gedeelde tweede en derde plaats zijn voor Victor Jason en voor een inzender die geen vrouwelijke auteur bleek te zijn, maar Niels van Elk. Victor Jason, redacteur "bij een bedrijf dat horror-boeken en thrillers uitgeeft', bespreekt de bevrediging die de consument zoekt in verhalend geweld. Hij neemt krachtig stelling tegen de bedriegelijke term "functioneel geweld'. Niels van Elk schreef bij wijze van essay de aandoenlijke, licht-komische persoonlijke bekentenis van een verontruste moeder.