"Wij hebben de politici onze zondebokken gemaakt'

FERNANDO SAVATER is hoogleraar filosofie en schrijver. Zijn "handleiding in ethiek' werd een bestseller in Spanje, maar verkocht nog beter in Italië - twee katholieke landen waar de politiek een demasqué ondergaat. “Daar heeft men plezier in zijn vrijheid zolang alles goed gaat, maar als er schade of verdriet ontstaat moet iemand anders de schuld op zich nemen.”

MADRID, 3 JUNI. "Een reiniging', "een nieuw begin', "een herstel van waarden en moraal' - in die termen formuleren Spanjaarden en Italianen de laatste maanden de oplossing voor hun politieke problemen. Beide landen worden geteisterd door corruptieschandalen, die op zijn minst voor een deel hun oorsprong vinden in de illegale financiering van politieke partijen. In Italië wankelt het hele bestel op zijn grondvesten. In Spanje is het nog lang niet zo erg, maar daar worden verkiezingen gehouden en dat maakt dat de tegenstellingen extra schril worden belicht.

“Er zit een vreemd luchtje aan al dat misbaar over corruptie”, zegt Fernando Savater. “De politici zijn de zondebokken geworden voor een maatschappij die even oneerlijk of eerlijk is als zij. Er worden veel te hoge eisen aan hen gesteld. Als we dat niet deden zouden ze ons ook niet zo teleurstellen.”

Savater (45) is hoogleraar ethiek aan de universiteit van San Sebastián en een van de toonaangevende publicisten van Spanje. Hij heeft een flinke plank boeken op zijn vakgebied geschreven, maar ook in andere genres (toneel, roman). Hij is vaste medewerker van het dagblad El Pas en redacteur van het maandblad Claves de la razón practica ("Sleutels voor de praktische rede'), dat een brug probeert te slaan tussen journalistiek en wetenschappelijke essayistiek, met name op het gebied van de maatschappijwetenschappen, en ondanks zijn ernstige toon elke maand een oplage van tienduizend heeft.

Een onverwacht en opvallend groot succes oogstte Savater vorig jaar met een boekje waarin hij op zijn hurken is gaan zitten om uit te leggen wat een humanistische ethiek zou kunnen inhouden. Van Etica para Amador ("Ethiek voor Amador'), dat de vorm heeft van een serie brieven aan zijn destijds zestienjarige zoon, werden binnen enkele maanden honderdtwintigduizend exemplaren verkocht in Spanje en honderdtachtigduizend in Italië.

Bestaat er zoveel behoefte aan ethiek?

“In elk geval aan reflectie. De grote ideologieën hebben het loodje gelegd en de maatschappij antwoordt daarop aan de ene kant met ondergangsvisoenen en aan de andere kant met een even onzinnige zorgeloosheid. Daartussenin zie je stammen en sekten opkomen die op allerlei manieren vorm geven aan de irrationaliteit, zoals het nationalisme of de overdreven aanbidding van het milieu, die ik ecolatrie noem.

“Ik zie niet in waarom de manier van denken die wortelt in de Verlichting, het traditionele humanisme, zijn geldigheid verloren zou hebben. Er bestaat alleen nogal wat angst om zich in filosofie te verdiepen. Terwijl Hegel toch werkelijk niet ingewikkelder is dan de eerste de beste computerhandleiding. Waarom bestuderen middelbare scholieren die wel en niet de werken uit de literair-filosofische traditie?”

Omdat die laatste geen praktisch nut heeft?

“Geloof dat maar niet. Als je op een rijtje zet waar wij ons dezer dagen over opwinden - corruptie, werkloosheid, Joegoslavië - dan is voor mij duidelijk dat de techniek daarvoor in elk geval geen oplossingen aanbiedt. Ik denk dat een bezinning op de uitgangspunten van ons handelen wel kan helpen. Dat betekent niet dat ik pleit voor "meer ethiek in de politiek'. Ik ben geen moralist. Ethiek is een persoonlijke zaak. Politiek is collectief. Daarom heb ik daarover een apart boek geschreven: Politica para Amador.

“Onze politici moeten niet ethischer, maar politieker worden. Ze horen zich op een rationele manier uit te spreken over de verhouding tussen gemeenschappelijke en individuele belangen, over vrijheid, over het recht. Meer moeten we niet van hen verlangen.”

Dat is al heel veel. U bent een optimist.

“Nee. Een optimist denkt dat de wereld verbeterd kan worden met behulp van de rede en dat dat ook gebeuren zál. Het eerste denk ik wel, maar het tweede geloof ik niet. Intussen kan het echter geen kwaad om op een rijtje te zetten wat we eigenlijk zouden moeten willen. We moeten de mensen niet alleen maar bombarderen met apocalyptische kritiek. Een kookboekschrijver begint ook niet met de duizend manieren op te sommen waarop een tortilla de patatas kan mislukken. Hij vertelt hoe je het ding perfect moet maken en we weten allemaal dat het eindprodukt bij ons thuis er heel anders zal uitzien dan op de foto in het boek. Maar daarom noemen we de man die het recept geeft nog geen optimist of idealist.”

Veel intellectuelen zijn teleurgesteld in de regering-González en beweren dat de burgerlijke vrijheden er in de laatste vijftien jaar niet wezenlijk op vooruit zijn gegaan.

“Dat laatste is onzin. Vijftien jaar geleden was er in Spanje nog geen scheiding tussen kerk en staat, geen wetgeving op het gebied van echtscheiding of abortus, nauwelijks sociale zekerheid en de militairen hadden een bevoorrechte positie op elk gebied. De nieuwe politiewet is een bedenkelijke uitzondering, een concessie aan rechts die de regering nooit had moeten doen, en ook ons drugsbeleid zou niet zo behoudend hoeven zijn, maar verder gaat het met onze democratische vrijheden juist heel goed. Zó goed, dat veel mensen er bang voor zijn. Ze zouden het liefst willen dat Madrid zo modern was als New York en tegelijkertijd zo rustig en zo veilig als het was ten tijde van de dictatuur.

“Veel intellectuelen zijn hun leven lang in de oppositie geweest en gaan daar nu gewoon mee door, terwijl er minder reden voor is. Ze hebben vaak een bizarre persoonlijke achtergrond: eerst de Falange, toen Opus Dei, studentenverzet, communisme. Ze verlangen bewust of onbewust nog altijd naar spectaculaire, magische oplossingen. Ze willen zich overgeven. Ook zij zijn nog steeds bang voor liberalisme, individualisme, hedonisme.”

Zijn daarom de pers, de kunst, de economie, het hele maatschappelijk leven zo verschrikkelijk gepolitiseerd?

“Beslist. Nog voor je je mond hebt opengedaan wordt hier geprobeerd je bij een partij in te delen. Over de Golf-oorlog kon destijds bijvoorbeeld niet rustig gepraat worden. Je moest voor of tegen zijn, een genuanceerd standpunt werd niet geaccepteerd. Ik noem dat een vorm van onvolwassenheid. In de politiek uit het zich in een ondraaglijke clanvorming. Onze politieke partijen neigen ertoe om stammen te worden, met een zeer gesloten structuur en als enig doel het dienen van zichzelf in plaats van de maatschappij.”

Dat is ook de oorzaak van de corruptie?

“Het probleem is typisch voor katholieke landen. In noordelijke, protestantse streken is het zieleheil een persoonlijke zaak. Als je iets verkeerd doet, moet je daarvan de gevolgen ook dragen. In Spanje en Italië heeft men groot plezier in zijn vrijheid zolang alles goed gaat, maar als er schade of verdriet ontstaat wil men dat iemand anders de schuld op zich neemt. Bij ons leeft sterk het gevoel dat je niet verantwoordelijk bent voor een misdrijf als het de familie, de groep, de partij ten goede komt. De pastoor of de secretaris-generaal zal je daarvoor de absolutie geven. Als ze dat niet doen wordt er hevig geklaagd. Daar komt dan nog bij dat de katholieke samenleving geobsedeerd is door wat ze het meest zegt te verachten: seks en vooral geld. Ik geloof niet dat zoveel socialisten zich de afgelopen jaren persoonlijk hebben verrijkt. Als ze corrupt waren, waren ze het ten behoeve van de partij. Dat is misschien nog wel erger, trouwens.”

U hoort zelf ook bij een clan: die van het regeringsgezinde dagblad El Pas, waartegen alle andere kranten inmiddels een verbond lijken te hebben gesloten.

“El Pas is niet de krant van de PSOE. Het is veel erger: El Pas is de PSOE van de kranten. Het is het blad dat in de eerste etappe van de democratisering getriomfeerd heeft en waartegen nu iedereen ageert. Net als de socialistische partij is het van centrum-links naar liberaal geëvolueerd en is het nu omsingeld door concurrenten van links en rechts. Andere kranten bespreken mijn boeken dan ook niet, of zeer negatief, en omgekeerd kan ik in El Pas op een gunstig stuk rekenen. Dat is niet gezond, maar toch blijft het voor mij de enige serieuze krant van Spanje.

“Die polarisering is aan de andere kant natuurlijk ook een symptoom van de omstandigheid dat we nog niet aan de lauwe kant van de geschiedenis terecht zijn gekomen. Het zou beter zijn als het engagement van de Spanjaarden wat individueler zou zijn, maar men kan niet ontkennen dat onze maatschappij een van de levendigste is in Europa. Er is hier volop debat.”

Wat gebeurt er na de verkiezingen van 6 juni?

“Veel mensen zeggen dat de socialisten maar eens een tijdje in de oppositiebanken hun zonden moeten overdenken. Ik zal niet op de PSOE stemmen, want het economische beleid van de laatste jaren is een schande. Maar een rechtse regering zal op dat punt even erg zijn en op andere punten erger. De Partido Popular wil het godsdienstonderwijs weer verplicht stellen op openbare scholen en het ministerie van cultuur afschaffen. Ze hebben de afgelopen jaren op maatschappelijk gebied geen enkel constructief voorstel gedaan. In hun gelederen gaan zogenaamde moderne liberalen samen met de zwartste reactionairen. Voor het geval ze zondag winnen, wat me niet onmogelijk lijkt, is er maar één troost: ook de conservatieven zullen het onderling snel met elkaar aan de stok krijgen.”

    • H.M. van den Brink