Opsporing genetische afwijkingen bij mannelijke embryo's

Veel genetische aandoeningen kunnen al tijdens de zwangerschap met behulp van een vruchtwaterpunctie of een vlokkentest worden opgespoord.

De ouders hebben dan nog de kans voor abortus te kiezen als het kind niet goed is. Bij de meeste X-chromosomaal overervende recessieve afwijkingen is een dergelijke gerichte diagnostiek nog niet mogelijk. Dan kunnen de ouders alleen zeker zijn dat ze een gezond kind zullen krijgen als ze kiezen voor een abortus van alle jongetjes. Meisjes hebben namelijk twee X-chromosomen en zijn daarom alleen draagster van het gen voor de afwijking. Ze worden zelf niet ziek. De keuze voor zo'n abortus kan erg zwaar worden als de ouders meerdere keren na elkaar een mannelijk kind blijken te hebben. De helft van die jongetjes heeft namelijk de genetische afwijking niet geërfd en zou dus opgroeien tot een gezond kind.

Sinds een paar jaar is er als oplossing voor dit dilemma gekozen voor een reageerbuisbevruchting gecombineerd met een diagnostische test (premplantatie-diagnostiek). Nog buiten de baarmoeder wordt er na de eerste delingen voorzichtig een celletje van de bevruchte eicel verwijderd. Daarin kan dan met de polymerasekettingreactie (PCR) het Y-chromosoom worden vermenigvuldigd en zo opgespoord. Vervolgens worden alleen de vrouwelijke embryo's gemplanteerd. De PCR is echter zo gevoelig dat de test nogal eens ten onrechte wijst op een mannelijk embryo, bij voorbeeld doordat nog een enkele zaadcel met een Y-chromosoom aan de bevruchte eicel kleeft.

In het British Medical Journal van 22 mei wordt een nieuwe, veel betrouwbaarder techniek beschreven. Artsen van het Londense Hammersmith ziekenhuis pasten Dual colour in situ hybridisation toe. Daarbij worden twee kleine stukjes specifiek DNA ("probes') gebruikt, die met fluorescerende kleurstoffen zijn gemerkt. Met een groen fluorescerende "probe' kan het X-chromosoom worden opgespoord en met een rode "probe' het Y-chromosoom. Als er dus in een cel twee groene stipjes te zien zijn en geen rood signaal is er met zekerheid sprake van een vrouwelijke embryo (XX).

In het laboratorium bleek de test 100% betrouwbaar. In het Hammersmith ziekenhuis is de techniek nu bij zes echtparen toegepast. Dit leverde twee zwangerschappen op, allebei van meisjes. Helaas liep één van die zwangerschappen uit op spontane abortus. Daarmee is meteen het grote probleem van deze techniek zichtbaar. Er is weliswaar geen abortus meer nodig, maar het rendement is erg laag en de behandeling moeizaam en kostbaar.

Onlangs stonden er berichten in de pers over een Engelse kliniek die ouders beloofde dat daar het geslacht van het kind gekozen kon worden. Dat deed men door het sperma met filtratie te scheiden op X- en Y-chromosomen. Deze berichten leidden tot veel opschudding, maar het zou wél een veel eenvoudiger manier vormen om de geboorte van jongetjes te voorkomen dan de hiervoor besproken methoden. Helaas heeft tot nog toe alleen de ontdekker van die techniek een hogere score weten te bereiken dan 50% jongetjes (Times, 18 mei / Bart Meijer van Putten)