Ook in de verandering blijft Italië zichzelf trouw

“Er zijn geen duiven meer. Geen enkele duif, begrijp je. Het is zo vreemd...” Aan de andere kant van de lijn blijft het even stil. “Weet je”, zegt Daniele, “ik ben niet verontwaardigd. Ik ben niet eens bang. Ik ruim de scherven op van mijn huis en trek me terug op mezelf. Wat zullen we ooit hierover weten? De mafia, de geheime diensten en politici die met elkaar aan tafel schuiven en zeggen: daar gaan we vannacht een bom leggen. Het is zo absurd. Assurdo. Zoals Mussolini die besloot om Abessinië te veroveren. Een zaak van prestige. Maar hij veroverde zand.”

Ik probeer me zijn gezicht voor te stellen. Die lichte ogen, zijn scheve neus, zoals de schrijvertjes onderin de schilderijen van Botticelli. Daar zit hij in zijn verwoeste huis aan de via dei Baroncelli. Nog geen vierhonderd meter van de plek waar precies een week geleden een bom ontplofte in de nauwe steegjes van het centrum van Florence.

Het was een nacht van paniek. Bellen naar zijn huis, naar vrienden en ouders. Godzijdank was Daniele niet thuis. De kranen spoten, alsof een onzichtbare hand in de hele buurt het water had aangezet. Scherven, brokken; de laden hingen hijgend uit de kasten. Eén van zijn ramen was met sponning en al op zijn bed geslingerd. Dat was wat hij aantrof toen hij door de politieversperring zijn huis bereikte.

“Het is onwezenlijk”, zegt Daniele. “Het is dichtbij en tegelijk zo ver weg alsof de mafia een bom in Amsterdam zou hebben gelegd.” De stegen om hem heen zijn verlaten. De huizen zijn ontruimd. Uit de raamloze woningen klinkt het gerinkel van telefoons. Steeds weer dat lange gerinkel van telefoons die niet worden opgenomen. De muren van zijn dagelijks leven zijn ontploft. De Uffizi, het restaurant waar hij at, de rustige bibliotheek in de Accademia dei Georgofili waar hij ging mijmeren. Zomaar, schijnbaar uit het niets is daar dit krankzinnige geweld.

Voor elke Italiaan is de betekenis duidelijk. Dit is de strategie van de spanning. Opnieuw. Op het moment dat Italië een van de grootste en meest diepgaande crises uit zijn bestaan meemaakt, steken mannen achter de schermen een plan in elkaar om verwarring te scheppen, paniek te zaaien. “Ze willen voorkomen dat het andere Italië aan de macht komt”, zegt de grote mafiadeskundige Pino Arlacchi. “Ze willen dat de mensen zich angstig terugtrekken op zichzelf en de staat weer overlaten aan de oude politieke garde die zichzelf in de draden van de eigen corruptie heeft verstrikt.”

Natuurlijk. Het is een bom van de mafia. De grootste en best georganiseerde misdaadbende ter wereld moet laten zien dat ze geen centje pijn heeft van de arrestatie van haar leiders de laatste tijd. De deskundigen hadden het al voorspeld: bommen die gewone mensen, vliegvelden, stations zouden raken. Twee weken geleden ontplofte een bom in Rome, vorige week Florence en gisteren dus opnieuw een bom in Rome. Het Colombiaanse horrorscenario.

Er zit ook een andere kant aan. Politici, legerleiders, geheime diensten, altijd zijn zogeheten "ontspoorde' delen van de overheid betrokken geweest bij de lange geschiedenis van bloedbaden en aanslagen in Italië. “Ook nu spelen de occulte machten weer een rol”, zegt de voorzitter van de anti-mafiacommissie, Luciano Violante. Het enige verschil met de aanslag op het station van Bologna in 1980 of de sneltrein in een tunnel bij Florence vier jaar later is dat “de occulte machten nu niet meer zo verborgen en geheim zijn als toen”. Hij wijst in de richting van de christen-democratische ex-premier Andreotti: “We weten wie er de laatste tijd voor mafiazaken wordt vervolgd.”

En toch. De onzekerheid knaagt. De verwarring neemt toe. Het is precies wat de bommenleggers willen. Handenklappend had Daniele voor de televisie gezeten toen de eerste beschuldigingen tegen Andreotti kwamen. Nu zegt hij: “Ze arresteren, ze beschuldigen. Maar wie zit erachter? Waar ligt de oplossing? Als ze Andreotti willen pakken moeten ze voor mij toch met méér komen dan het verhaal dat hij mafiosi op Sicilië heeft lopen zoenen.” Hoe graag we als buitenstaander de arrestaties van het afgelopen jaar ook willen zien in de logica van een bevrijdende schoonmaak in de Italiaanse Augiasstal, voor veel Italianen zakt de bodum uit het bestaan. De razende klap waarmee het Italiaanse systeem in elkaar stort maakt murw. Nog geen zes maanden geleden werd Danieles baas in de boeien geslagen. De man had een "doorsnee' bedragje van zes miljoen gulden achterovergedrukt. Weg toekomst, weg baan. Daniele werkte aan een catalogus van het Toscaanse kunstbezit. Nu leest hij computeruitdraaien op een bank.

Oude schema's staan op hun kop. Mensen zwenken volledig om. “Ze hoeven maar aan die politici te schudden of het regent miljarden”, zegt kapper Antonio in de oude Romeinse volkswijk waar ik vroeger woonde. Twee weken geleden kwam hij op me af. Elegant, kwetterend, overdreven. Daar stond hij tussen de duiven op het plein in Trastevere waar ik in stilte mijn heimwee vierde. Meewarig bekeek hij het Hollandse knipwerk op mijn hoofd. Er was geen ontkomen aan, ik moest mee. “Toen ze Mussolini met zijn voeten aan de hoogste boom hingen kwam er geen lire uit zijn zak.” Nee, zegt hij, terwijl de schaar door mijn haren snijdt. Voor hem is het duidelijk. De doodstraf. Snip snap. Voor allemaal.

Een Porsche heeft hij, een draagbare telefoon en een vrouw die op een ministerie werkt waar ze nooit hoeft te werken. Een opgaaf aan de belasting die elk jaar lager lag dan de armoedegrens. Als iemand de ruggegraat vormde van het oude systeem, dan was het kapper Antonio wel. Hoe zit dat, Antonio, vraag ik voorzichtig. “Wij stelen een appel, maar zij de boomgaard. Dat is het verschil.” Via de spiegel kijkt hij me aan. “Er zijn mannen die elke vrouw kunnen krijgen”, zegt hij langzaam. “Anderen moeten ervoor betalen. Zo is het ook met de politieke partijen. De onze zijn zielige mannen die moeten betalen. Ze zijn gedwongen hun stemmen te kopen. Nu ze dat niet meer kunnen moeten ze weg. Weet je wat het werkelijke probleem van Italië is? Dat we al heel lang geen Casanova meer hebben.”

Eeuwig ongrijpbaar. Verdraaid theater. Ook in de verandering blijft Italië uiteindelijk trouw aan zichzelf. Antonio stoft het haar uit mijn nek, terwijl ik de krant op tafel bekijk. “De vereniging van magiërs en waarzeggers biedt de rechters in Milaan steun bij het opsporen van corruptie”, luidt een bericht op pagina twee. Een pagina verder een interview met de van zwendel en afpersing beschuldigde ex-minister van buitenlandse zaken Gianni De Michelis. “Het komt door mijn lange haren”, legt de socialistische zwaargewicht uit. “Ze hebben me mijn levensstijl nooit vergeven. Ik danste in de disco's en was geliefd bij de vrouwen. Daarom hebben ze me gepakt.”

Soms raak ik het spoor van de verandering bijster. Jarenlang hebben mijn vrienden gevochten voor dit moment. Nu zitten ze bedeesd om de tafel en praten over het gebrek aan parkeerplaatsen. “Ik reed al twee jaar zonder nummerbord. En dan krijg ik opeens een boete”, is het boze antwoord van een vriendin als ik vraag naar de grote verandering die in haar land plaatsvindt.

Daniele, vertel me. Wat is die angst? Waarom ben je niet blij. En waarom wordt je niet woedend over die bom. Langzaam vertelt hij over de demonstraties op het plein van Florence. De retoriek van de speeches, de dubieuze figuren. “Er stonden daar groepen met sjerpen en baretten die de terugkeer van de Groothertog aanriepen. Kun je je voorstellen?” In het politieke vacuüm dat in Italië is ontstaan komen de meest dubieuze types bovendrijven, zegt Daniele. Iedereen probeert op de draaimolen te springen. Zo werd een kennis van hem in het parlement verkozen voor de populistische Lega Nord. De man heeft zijn leven lang nog nog nooit één dag gewerkt. Nu doet hij voorstellen om vrouwen weer achter het aanrecht te zetten en asielzoekerscentra te ontmantelen, omdat het "broeinesten van criminaliteit' zouden zijn. “Vroeger zouden dit soort voorstellen alleen al uit overwegingen van intelligentie worden weggelachen.” De brandstichting in Duitsland, de bom in Florence. Hij ziet een zwarte draad door Europa gaan. “Weet je wat het is? Het is geen angst. Het is alsof er geen licht aan het eind van de tunnel meer is.” Plotseling stokt hij. Ik hoor zijn adem. Op de achtergrond rinkelt een telefoon.

Wie die rotbom ook heeft gelegd, het heeft zijn effect bereikt. Het Italiaanse horrorscenario is in volle gang.

    • Marjon van Royen