Nederlands kwik vergiftigt Brazilie

Het kwik dat de Braziliaanse goudzoekers in het Amazoneregenwoud gebruiken, wordt voor het grootste deel geleverd door Nederlandse bedrijven. Dat blijkt uit een rapport van L.C. Lacerda en W. Salomons van het DLO-instituut voor Bodemvruchtbaarheid in Haren. Het rapport is twee jaar geleden geschreven in opdracht van het ministerie van VROM, waar het sindsdien in een la ligt, dit in het kader van het Chemisch Tijdbom Projekt.

""De enige eis die aan de export van kwik naar ontwikkelingslanden wordt gesteld is, dat er een briefje bij moet zitten waarop staat dat het spul gevaarlijk is. Verder niets'', zegt ecotoxicoloog Salomons desgevraagd. ""Vermoedelijk zijn vooral Spanje en Mexico de primaire producenten. Het zijn Nederlandse handelshuizen die de doorvoer verzorgen. Ik vrees dat er weinig aan te doen is. Kwik is nu eenmaal de eenvoudigste, goedkoopste techniek om verspreid stofgoud te winnen,'' aldus Salomons. In Brazilië zijn weliswaar apparaten in ontwikkeling waarbij de kwikdampen na verhitting worden teruggewonnen. De introductie daarvan schijnt echter op psychologische bezwaren te stuiten. Bovendien zijn de meeste goudzoekers straatarm.

In juli vertrekt Salomons voor een fact finding mission in Amerikaanse opdracht naar Venezuela, waar dezelfde problematiek speelt. Ook Filippijnse goudzoekers gebruiken inmiddels op grote schaal kwik.

Het kwik wordt met goudstof versmolten tot een amalgaam. Bij de verhitting verdampt op den duur het kwik en houdt men zuiver goud over. Kwikdampen worden niet alleen door de goudzoekers ingeademd, maar ook door omwonenden, waaronder kinderen. De neerslag van deze dampen leidt tot een verhoogd kwikgehalte in de bodem, waaruit het door planten wordt opgenomen en vervolgens weer door mensen gegeten. Ook zijn verhoogde kwiksedimenten te vinden in waterbodems. In het aquatisch milieu wordt kwik door microbiële activiteit omgezet in het veel giftiger methylkwik. Dat komt in de voedselketen terecht door sterke binding aan eiwitten en hoopt zich vervolgens steeds meer op in vissen en roofvissen, die veel door de lokale bevolking worden gegeten. Overigens komen kwikdampen via de atmosfeer ook in een wereldwijde kringloop terecht.

Metallisch kwikdampen worden gemakkelijk ingeademd. Het kwik belandt in het centraal zenuwstelsel en in de nieren. Methylkwik daarentegen krijgt met vooral via de spijsvertering binnen. Het komt via de bloedbaan in alle weefsels terecht en vooral in de hersenen. Metallisch kwik wordt via de nieren uitgescheiden in de urine. Een deel komt in de faeces terecht, een klein deel wordt uitgeademd. Methylkwik wordt ten dele uitgescheiden via de gal en eveneens via de faeces.

Als het methylkwikgehalte in het bloed en in de haren een bepaalde drempel overschrijdt kunnen neurologische stoornissen ontstaan. Ongeboren kinderen vormen een zeer kwetsbare groep. Onderzoek heeft uitgewezen dat de kwikgehalten in vissen als de tambaqui, de pirapatinga en de sardine in goudzoekersgebieden de WHO-normen ruimschoots overschrijden.

Brazilië produceert zelf geen kwik. De import nam tussen 1984 en 1986 met de helft toe. In 1989 werd al 340 ton gemporteerd, vooral uit Nederland, Duitsland en Engeland. Dat is een aanzienlijke hoeveelheid als men bedenkt dat het kwikverbruik wereldwijd door allerlei campagnes is teruggedrongen van 10.000 tot 30.000 ton in de jaren zeventig tot naar schatting 1000 à 6000 ton eind jaren tachtig. Uit de chloor-alkali-industrie en landbouwbestrijdingsmiddelen is het kwik vrijwel verbannen. De goudzoekers vormen nu een forse groeimarkt.

Vorig jaar werd de kwikvergiftiging van de Tapajós rivier in de Amazone veroordeeld door het Internationale Water tribunaal. Geconstateerd werd, dat grote hoeveelheden kwik, gemporteerd voor de goudwinning, vrijkomen in het dal van de Tapajós. Kwik vergiftigt het water en hoopt zich op in de vis. De goudwinning zelf heeft een verwoestend effect op het rivierbed en maakt het water zeer troebel. Lokale bewoners, die het rivierwater gebruiken en van de visvangst leven, lijden inmiddels aan ernstige vormen van chronische kwikvergiftiging. Uit cijfers, die aan het watertribunaal werden aangeboden, bleek dat het kwikgehalte in hun lichaam alle internationale normen overschrijdt. De jury heeft aanbevolen dat de betrokken kwikexporterende landen, waaronder ook Nederland, de kwikexport zouden moeten bedwingen maar tot nog toe is daar niets van terechtgekomen.

""Het is onbegrijpelijk dat hier niets tegen gedaan wordt en dat de Nederlandse kwikhandel maar ongestoord kan doorgaan'', zegt dr. A.P. van Seters, voormalig Leids internist en nu met de VUT. Van Seters is secretaris van de in 1991 opgerichte Stichting Rainforest Medical, waarin Nederlandse artsen aandacht vragen voor de medische aspecten van de kap van het regenwoud. In een tentoonstelling die gedurende twee jaar langs ziekenhuizen, universiteiten en botanische tuinen reist, wordt gewezen op de dramatische gezondheidsproblematiek van de kwikvergiftiging. Daarnaast zijn er de hoge aantallen arbeidsongelukken waarmee de tropische houtkap gepaard gaat. Ook leidt ontbossing meestal tot explosieve toename van allerlei infectieziekten, waaronder bilharzia en malaria.

Ontheemde bosbewoners die door de houtkap dakloos zijn geworden, zoals de Maleisische Penan, komen vaak in treurige opvangkampen terecht. Daar lijden ze aan alle mogelijke besmettelijke ziekten, waartegen ze niet immuun waren, en bovendien vaak aan ondervoeding en depressie. Zo dreigen uiteindelijk 50 miljoen bosbewoners de dupe te worden van de houtkap.

Mercury in the Amazon: a chemical time bomb? Door L.C. Lacerda en W. Salomons. Juni 1991. Uitgegeven door het DLO-Instituut voor Bodemvruchtbaarheid in Haren.

De tentoonsteling "Genezend Groen' is vanaf 3 juni tot 1 okt. te zien in de Botanische Tuinen van de Rijksuniversiteit Utrecht.