Geldnood dreef Rijk naar banken

DEN HAAG, 3 JUNI. In haar gisteren openbaar geworden kritiek op private financiering van de Wijkertunnel staat de Algemene Rekenkamer bepaald niet alleen. Vorig jaar al stemde de Tweede Kamer met openlijke tegenzin in met het contract dat de overheid sloot met ING Bank, Nationale-Nederlanden en Commerzbank over het project. Minister Maij-Weggen (verkeer en waterstaat) had in opdracht van de Kamer opnieuw onderhandeld over het contract en enkele tientallen miljoenen guldens verdiend, maar tegelijk wist iedereen dat de Wijkertunnel veel duurder zou uitvallen dan wanneer de overheid voor de financiering had gezorgd - waarschijnlijk 15 à 20 procent. Probleem was dat de overheid het geld voor de bouw gewoon niet had.

Eigenlijk is iedereen zich er wel van bewust dat private financiering van infrastructuur een uit geldnood geboren oplossing is: de Tweede Kamer en Verkeer en Waterstaat gaan er slechts schoorvoetend mee door. Dat verklaart ook de lauwe reacties op het rapport van de Algemene Rekenkamer. Het ministerie slikt de kritiek en tekent slechts aan dat de Rekenkamer bij haar berekeningen uitgaat van “andere uitgangspunten dan die waarmee de Tweede Kamer akkoord is gegaan”. In de Tweede Kamer vindt men het rapport “weinig nieuws” bevatten. Directeur Eekhout van de Stichting Weg, waarin de autobranche is vertegenwoordigd, bezigt de uitdrukking “nood breekt wet”.

Wat private financiering vooral duur maakt is het zogeheten ondernemersrisico van financiers. Door hun verplichtingen aan cliënten, beleggers, verzekerden en pensioengerechtigden kunnen ze zich geen miskleun veroorloven. Van haar kant heeft de overheid de financiers nodig en stemt zij met de meeste eisen in. Een aantal risico's wordt overgenomen, zoals het ontwerprisico en het bouwrisico.

Het belangrijkste risico voor de private financiers is dan het exploitatierisico, maar dat is niet zo groot. De mobiliteit zal eerder toenemen dan afnemen, en mocht het kabinet besluiten tot mobiliteitsbeperkende maatregelen, dan is ook daarvoor in het contract voorzien. Voor dit beleidsrisico verzekert de private financier zich. De kosten van deze verzekering worden doorberekend in het contract.

Bij de behandeling door de Tweede Kamer van de private financiering van de Wijkertunnel vroeg Kamerlid Van den Berg (SGP) vorig jaar om een studie over deze vorm van financiering. De Kamer voelde zich met het akkoord tussen minister Maij-Weggen en het bankconsortium onder leiding van de ING-Bank voor het blok gezet en wilde dat niet weer meemaken.

De studie verscheen in maart. Volgens de betrokken ministers, Maij-Weggen en Kok (financiën), hebben zij “om slagvaardig te kunnen onderhandelen” enige vrijheid nodig. Tegelijk schrijven ze zich te realiseren dat de Tweede Kamer haar verantwoordelijkheid moet kunnen nemen. Daarom stellen de ministers voor bij toekomstige projecten vooraf met de Kamerleden te overleggen. Om de onderhandelingspositie van de overheid niet te schaden zal de Tweede Kamer achter gesloten deuren voorwaarden mogen stellen aan het contract, waaronder de meerprijs boven financiering door de staat.

De Tweede Kamer zal de studie naar verwachting binnenkort behandeen. Omdat ook de belangstelling van private financiers steeds geringer wordt - voor de bouw van de Wijkertunnel kreeg minister Maij-Weggen één aanbieding - is het de vraag of de Kamerleden ermee akkoord gaan dat private financiering een zo belangrijke geldbron voor de bouw van infrastructuur blijft. Bij zowel PvdA als CDA neemt het idee in kracht toe dat de overheid niet voortdurend projecten kan beginnen waarvoor geen geld is en waarvoor via private financiers op de lange een wel erg hoge prijs betaalt. In feite is het woord private financiering misleidend, vindt iedereen.

Inmiddels hebben de Algemene Rekenkamer en de Stichting Weg laten weten private financiering alleen verantwoord te vinden als daarbij weinig meerkosten in het geding zijn. “En dan kan het niet om veel projecten gaan”, zegt directeur Eekhout van de Stichting Weg. Dilemma is alleen dat er wel meer wegen, spoorwegen en tunnels moeten komen en dat alternatieve vormen van financiering nog niet zijn gevonden.