Hoe seksistisch is de professor?

WASHINGTON, 24 MEI. Aan de uitgang van het Washingtonse Eisenhowertheater staan op een schoolbord met krijt drie keuzes aangegeven: “Hij heeft gelijk”, “Zij is verkeerd behandeld” en “Kan dit echt gebeuren?”. Een groepje toeschouwers verzamelt zich rond het bord om aan een vrouw met een krijtje hun antwoorden op te geven. Zij turft. Er ontspint zich een discussie over het toneelstuk dat de mensen zojuist hebben gezien. “Aan het eind ging hij helemaal over de schreef, toen hij haar aanviel”, zegt een vrouw. Haar partner is het daar niet mee eens: “Hoe kun je anders verwachten?. Hij is door haar toedoen ontslagen.”

Zij: “Hij bleef alleen maar aan het woord. Hij luisterde totaal niet naar haar.”

Hij: “Je weet ook nooit meer wat je moet doen tegenwoordig. Laatst kondigde een collega op kantoor haar huwelijk aan. Toen zei ik “good girl”, maar later bedacht ik dat ik misschien wel “goede vrouw”, “goede persoon” of “goede medewerker” had moeten zeggen.

Deze emotionele woordenstrijd speelde zich af naar aanleiding van het toneelstuk Oleanna, dat in het theater werd opgevoerd. Oleanna, genoemd naar een negentiende-eeuwse utopistische kolonie (gesticht door de Noorse violist Ole Bull), is een aanklacht van de Newyorkse toneelschrijver David Mamet tegen universitaire "politieke correctheid'. Mamet heeft de Washingtonse uitvoering zelf geregisseerd. Sinds de première begin dit jaar in New York heeft het stuk de gemoederen aan de Amerikaanse Oostkust verhit. Het gaat over een professor die na een werkzitting met een studente op zijn kamer wordt aangeklaagd wegens verkrachting en seksueel geweld.

In het eerste bedrijf trekt professor "John' zich het lot van de onzekere studente "Carol' aan, gekleed in een jutezakachtig vest. Zij heeft een onvoldoende gekregen voor haar scriptie. Ze weet niet wat ze moet leren en ze begrijpt het boek en de moeilijke woorden van John niet. Hij wil haar privécollege geven. “Ik vind je aardig”, zegt hij op vriendelijke, niet insinuerende toon. Even raakt hij zelfs haar schouder aan. Zijn houding is wat vaderlijk en zonder goed te luisteren vergelijkt hij haar problemen met die van hem vroeger. Hij wordt onderbroken door telefoontjes van zijn vrouw die bezig is met de koop van een nieuw huis, omdat John waarschijnlijk een vaste aanstelling krijgt.

In het tweede bedrijf probeert John zich te verdedigen tegen Carols aanklacht van seksisme bij de universitaire commissie, die moet beslissen over zijn vaste aanstelling. Carol is al heel wat zekerder. Zodra ze van haar stuk is, verwijst ze naar haar "groep'. Ze beschuldigt John ook van "elitisme'. Net als ze zich wat meer openstelt voor hem, gaat de telefoon. Als ze weggaat, probeert hij haar even te weerhouden om haar te kunnen overreden.

In het derde bedrijf heeft John zich al neergelegd bij zijn ontslag, maar inmiddels is er ook gerechtelijke vervolging tegen hem ingesteld. Volgens Carol was zijn greep naar haar schouders om haar te overtuigen een poging tot verkrachting. John wijst het compromisvoorstel van Carol af om een aantal boeken van zijn lijst te schrappen, inclusief dat van hemzelf. Als zijn vrouw belt, noemt hij haar 'baby'. Carol zegt dat hij zijn vrouw zo niet hoort aan te spreken. Tot het uiterste getergd gaat hij haar dan te lijf.

Het is Mamets antwoord op de hoorzittingen over vermeend seksueel misbruik door kandidaat-opperrechter Clarence Thomas en veel andere zaken en beschuldigingen in universiteiten en kantoren. Mamet was een fervent verdediger van de bokser Mike Tyson, die wegens verkrachting in de gevangenis zit.

Kan het verhaal van Oleanna ook in het echt gebeuren in Amerika? Alle toeschouwers vinden die avond van wel. Veel Amerikaanse hoogleraren hebben er inmiddels een gewoonte van gemaakt om als voorzorgsmaatregel tegen aanklachten bij het bezoek van een student de deur van hun werkkamer open te houden. Mamets stuk is meer polemisch dan analytisch. Het geeft de buitenkant van de politieke strijd in de universiteit, zoals die in krantenverslagen tot het publiek komt. Volgens Deborah Tannen, auteur van de bestseller You Just Don't Understand: Men and Women in Conversation gaat Oleanna over “de angst voor heksen: een vrouw verlokt een man door zich hulpeloos en vrouwelijk voor te doen en als hij kwetsbaar wordt door haar te helpen, vernietigt ze hem.. Vagina Dentata gaat naar de universiteit.”

Het stuk zou interessanter zijn geweest, als Mamet zich wat meer in zijn vrouwelijke karakter had verdiept. Carol blijft een schematisch typetje van een verwarde studente, terwijl de professor in het stuk meer kans krijgt. Vrouwen hebben het nooit ver gebracht in Mamets toneelstukken. Het maakt de strijd tussen de seksen in Oleanna ongelijk. Grote meerderheden van toeschouwers kiezen partij voor hem. Er werd zelfs enthousiast geklapt wanneer professor John de studente verbaal van katoen gaf. Als tegenreactie stemden veel vrouwen na afloop voor Carol. En zo heeft Mamet voor een nieuw bedrijf gezorgd in de nationale worsteling tussen de geslachten.

    • Maarten Huygen