Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Defensie

De blanken komen!; Voor Afrikaners is het aanpassen of sterven

De grootste bedreiging voor een vreedzame verandering in Zuid-Afrika is extreem-rechts, zo verklaarde ANC-leider Nelson Mandela deze week. De blanke Boer laat zich niet van zijn erf jagen. Bevocht hij rond de laatste eeuwwisseling zijn vrijheid niet tijdens twee oorlogen met de perfide Brit? Tal van rechtse groepjes bewapenen zich, al worstelend met de vraag hoe een blanke volksstaat te creëren. Het zijn de laatstse trappen van een stervend paard, want het ANC en de regering zullen een onafhankelijke blanke staat nooit tolereren.

De mobilisatie van de gewone man voltrekt zich langs de grote weg Pretoria-Bapsfontein, bij de zandafgraving, twaalf kilometer na het laatste stoplicht. Het is een koude, winderige zaterdagmorgen. Het rode zand kleeft aan de middenklasse-auto's. Huisvaders in joggingpak en moeders op sportschoenen halen de tuinstoeltjes uit de kofferbak. Ze zetten zich neer naast de zandheuvel, klaar voor wat extreem-rechtse opbeuring in bange tijden.

Koos Vermeulen van de Wereld Apartheids Beweging (WAB) schreeuwt de 35 blanke mannen, vrouwen en pubers als een veldheer tegen de wind in toe. De geheel in khaki geklede hoofleier schoof zijn splinterbeweging onlangs naar het publicitaire front in Zuid-Afrika door de proceskosten op zich te nemen van Janusz Walus, de Poolse immigrant die wordt verdacht van de moord op de zwarte leider Chris Hani. Na een kort gebed draagt Vermeulen een steunbetuiging voor van Poolse nationalisten - ""tegen joodse en communistische invloeden'' - die trots zijn op ""hun landgenoot Walus''. ""Dit is het bewijs dat het buitenland niet tegen u is. De tegenstanders zijn gewoon een paar mannetjes in regeringen die gekocht zijn door de internationale geldmacht,'' houdt Vermeulen zijn Afrikaner publiek voor.

De moord op Hani was geen sluipmoord, maar ""een terechtstelling''. Hani, oud-chef-staf van het ANC-leger Umkhonto we Sizwe en secretaris-generaal van de communistische partij, was immers verantwoordelijk voor de moord op onschuldige blanke kinderen tijdens de terreurcampagne in de dagen van de apartheid, het systeem dat de WAB liefst vandaag terug wil. ""Met Hani is de grootste massamoordenaar kapotgemaakt. In Rusland zijn honderd miljoen mensen vermoord om een communistisch systeem te scheppen. Hier proberen ze nu ook de Tswana, de Boer en de Zoeloe in één volk te stoppen. Maar wat blijkt: na zeventig jaar is de etniciteit in Europa niet vernietigd. Eigen taal, eigen traditie, eigen grondgebied: daar gaat de strijd in Bosnië over. Daar vechten slechts vijfduizend mensen, wij rechtsen kunnen hier elk ogenblik meer dan vijfduizend man in het veld brengen. Dan wil ik wel eens zien hoe het hier afloopt!'' roept Vermeulen dreigend, vinger in de lucht.

Hij eindigt met het verzoek om een financiële bijdrage voor Walus. De stoeltjes worden weer ingeklapt. Op het grasveld naast de zandafgraving wordt een lange kokosmat uitgerold voor een basiscursus zelfverdediging, waarbij die ochtend nog lelijke smakken zullen worden gemaakt. 's Middags volgt de schietles. Modaal blank wapent zich tegen de criminaliteit, de zwarte overheersing, de democratie, de toekomst - tegen een overdosis onzekerheden. Twee oudere vrouwen en een man stellen hun tuinstoel op naast de kokosmat. Ze doen niet mee, vanwege rugklachten.

Referendum

De dood van Chris Hani heeft rechts in Zuid-Afrika weer tot leven gewekt. Een jaar geleden verpletterde president De Klerk in een referendum de blanke rechtervleugel die restauratie wil van de apartheid, al dan niet met nieuw etiket, al dan niet met geweld. Twee-derde van de blanken steunde De Klerks politiek van hervormingen door onderhandelingen. Het verzet tegen een non-raciale democratie in Zuid-Afrika leek gebroken. De voorvechters van een blank Zuid-Afrika trokken zich terug voor het likken van wonden, interne strijd en de oude gewoonte van afsplitsingen. De Konservatieve Partij (KP), de parlementaire burgermanspartij die had gezworen nooit met het ANC en ""de communist'' om één tafel te zitten, schoof zelfs mokkend aan bij de onderhandelingen om haar achterhaalde recept van zelfbeschikking voor het Afrikaner volk in een confederaal Zuid-Afrika te bepleiten.

De moord op Hani bewees echter dat extreem-rechtse fanatici met een gesoleerde actie de overgang naar een democratie kunnen verstoren en misschien zelfs vernietigen. Nu wist het politieke centrum - ANC en regering - het land nog bij elkaar te houden en de onderhandelingen te redden. Maar hoe gaat dat na een volgende aanslag? Hoe houdt het centrum zich onder een spiraal van extremistisch geweld?

Hani's dood en de naderende anarchie waren een morele opkikker voor degenen die in achterkamers dodenlijsten opstellen, adressen verzamelen en wapens oppoetsen. Ze stuurden weer "doodvonnissen' naar ANC'ers. Leiders in khaki die de blanke angst voor het uit de hand lopende geweld en de criminaliteit ruiken, duiken weer op en voorspellen burgeroorlog. Groepen neo-nazi's paraderen gewapend door de blanke wijken ""om eigendommen te beschermen'' - wat De Klerk niet kan, doen wij voor u. Extreem-rechts probeert het Hani-dividend te incasseren met "volksmobilisatie', "misdaadpreventie-oefeningen' en "buurtbescherming' en speelt in op de woede over de reeks moorden op blanken in de afgelopen maanden.

President De Klerk mag rechts politiek van zich hebben afgeschud, het gevaar van rechts is niet verdwenen als één kogel een land kan doen ontploffen. "Rechts' is de term voor alles wat ter rechterzijde van De Klerks bekeerde Nationale partij opereert, met de Konservatieve Partij als sterkste kracht. "Extreem rechts' is de verzamelnaam voor een troebele poel van bewegingen, commando's, hele en halve splinters, rabiate anti-communisten, fascisten, neo-nazi's en religieuze fanatici die zich ter rechterzijde van de KP bevinden. Tussen die groepen bestaan dwarsverbanden, en cellen met een veelheid aan lidmaatschappen - men kan zonder probleem lid zijn van twintig clubjes. Walus was lid van de Afrikaner Weerstandsbeweging. De andere verdachte die de politie heeft aangehouden wegens medeplichtigheid, Clive Derby-Lewis, is een prominente KP-politicus.

De zwakte van rechts is de stammenstrijd. Zelfs in de kleinste groepjes breken om de haverklap conflicten uit en doen zich nieuwe afsplitsingen voor. Er is geen leider die iedereen aanspreekt. Rechts heeft wel een gemeenschappelijk gevoel over het verleden, maar geen gemeenschappelijk idee voor de toekomst, laat staan een strategie. Bijna iedere groep tekent haar eigen kaart met een blanke "volksstaat'.

Grote schok

In het referendum van '92 stemden 800.000 blanken nee tegen De Klerk, een verwaarloosbaar aantal als straks 22 miljoen stemgerechtigden meedoen aan de eerste algemene verkiezingen in Zuid-Afrika. Dr. Wim Booyse, een politiek risico-analist in Pretoria en kenner van de rechtse politiek, schat de omvang van extreem-rechts op 20.000 man, aanzienlijk lager dan al die groepjes zelf doen.

""Ze overdrijven hun omvang vreselijk,'' zegt Booyse. ""De meeste groepen zijn kleiner dan twintig leden, sommigen kleiner dan vijftig. Vóór het referendum waren er 186 rechtse groepen en organisaties, nu zijn er nog maar twintig actief. Het referendum was een grote schok, rechts verloor het vertrouwen in zichzelf. Veel groepjes gingen ten onder aan strijd en conflict. De leiders zijn vaak egocentrisch, ze proberen allemaal een kleine Hitler te zijn. Maar de moord op Hani is voor rechts een steun in de rug: ze hebben gezien dat ze een leider kunnen vermoorden, dat ze de zwarte partijen kunnen raken.''.

De aanhang van rechts bevindt zich vooral op het platteland en onder de blanke arbeiders in de steden, die de afgelopen jaar werkloos zijn geworden of zich bedreigd voelen door zwarte concurrentie. De neo-nazistisch getinte Afrikaner Weerstandsbeweging (AWB), met haar militaire structuur van commandogroepen, is de grootste. Volgens Booyse heeft zij niet meer dan 12.000 tot 15.000 aanhangers. Zelf spreekt de AWB soms van duizenden, zo niet tienduizenden meer. De aanhang is volgens Booyse wel flink gegroeid, want in 1989 waren het er niet meer dan 4.000 tot 6.000. Ook de AWB viel stil na het referendum en moest zelfs bij potentiële buitenlandse sympathisanten om financiële hulp aankloppen. Haar leider Eugene Terre'Blanche wordt volgens verscheidene kenners door militaire voormannen in eigen kring niet meer serieus genomen - hij mag blijven wegens zijn retorische kwaliteiten.

""Maar de omvang van rechts doet er niet zo toe,'' meent Booyse. ""De AWB is groter dan de IRA en de Baskische terroristen. Ik zie ze in hetzelfde licht als de communisten in de Filippijnen en Lichtend Pad in Peru. Alle blanke mannen in Zuid-Afrika tussen 18 en 38 jaar zijn bovendien militair opgeleid en zestig procent heeft gevechtservaring opgedaan. Tot nu toe is de AWB nooit als organisatie bij terreurdaden betrokken geweest, maar ze kan potentieel veel uitrichten.''

Booyse wijst op de deskundigheid in extreem-rechtse kringen: er zijn chemici en biologen bij betrokken. Er zijn plannen gevonden voor het onklaar maken van elektriciteitscentrales en het vergiftigen van het drinkwater in zwarte woongebieden. ""De AWB heeft zelfs een luchtcomponent. Je kunt het zelf bedenken: een paar microlight-vliegtuigjes die om vier uur 's ochtends boven een township explosieven loslaten. Het kan.''

Extreem-rechts in Zuid-Afrika staat bekend om veel bravour en weinig daden. Daarom wordt er vaak wat lacherig over gedaan. De moord op Chris Hani heeft dat veranderd. Als er actie komt, zo hebben vele groepjes aangekondigd, is dat wanneer De Klerk met het ANC een overgangsregering vormt. Dan zal duidelijk worden wat er werkelijk schuilgaat achter de grote woorden van de AWB en duistere groepen als het Wit Bevrijdingsleër, Orde van die Dood, Wit Kommando, Boere-Weerstandsbeweging, Brandwag-Volksleër, Blanke Bevrijdingsbeweging, Wit Wolwe, Boere-Separatiste, Orde Boerevolk, Wit Front en Kaapse Rebelle. En de Wereld Apartheids Beweging? ""Ach, de WAB,'' zegt Booyse, ""dat is Koos Vermeulen en een faxmachine.''

Tijgerklauw

Ik mag Koos Vermeulen wurgen. ""Probeer het maar,'' zegt hij tussen de zandhopen. Als mijn handen zachtjes rond zijn keel drukken, slaat hij met een razendsnelle beweging zijn vuisten in mijn ribben. Ik laat meteen los, met ademhalingsmoeilijkheden die twee dagen zullen aanhouden. Het is een van de zelfverdedigingsoefeningen waar de cursisten trouw aan meedoen. Vermeulen, die constant aan een veldfles met water nipt, heeft de leiding samen met zijn vrouw Marguerite. Ze leren de tijgerklauw (vingers in de ogen van de tegenstander, ""neusbeen het brein inslaan''), hoe te ontsnappen aan een wurging en hoe een schop of een mesaanval af te weren. Een verkrachter, leren ze, pak je achter bij de haren vast, en met een korte ruk breek je hem vervolgens de nek. Vrouwen doen het op de kokosmat na bij hun eigen man. Een vrouw informeert hoe je dit bij een zwarte doet, want je kunt dat kroeshaar zo lastig vastpakken.

De chemicus Vermeulen beroept zich op een ruime gevechtservaring, waarover hij niet wil uitweiden. Hij introduceert hier technieken uit Latijns Amerika, Korea en Groot-Brittannië en plaatst ze in Zuidafrikaans perspectief: de kleurling steekt met het mes van onderen naar boven, ""de kaffer'' van boven naar onderen, vertelt hij de cursisten, wanneer ze krijgen voorgehouden hoe de tegenstander van zijn mes te ontdoen en zelf te steken. ""Laat het mes nooit zitten. Trek het eruit, anders bloedt hij niet dood.''

De Wereld Apartheids Beweging heeft volgens Vermeulen 25 takken over de hele wereld. Behalve de gewone burgerij leidt de WAB commandogroepen op. De organisatie wil een blank Zuid-Afrika met eigen staten voor zwarte groepen - het oude apartheidsideaal. ""De Afrikaner Weerstandsbeweging levert de stormtroepen, wij kleine ervaren commandogroepjes van vijf man. Als de regering instemt met algemene verkiezingen voor iedereen, dan maken we oorlog. Dan pakken we het land. Alle volkeren krijgen dan hun eigen land. Thuislanden die de strijd met ons aangaan, zullen we inlijven bij de thuislanden die aan onze kant staan. Volken die met het ANC tegen ons ingaan, zullen we van de aardbodem vegen. Landsgrenzen worden niet getrokken in onderhandelingen, die worden getrokken met het zwaard.''

In de lunchpauze, wanneer de braai uit de kofferbak komt en de boerewors spettert in het vet, blijken de verschillen. De rechtse Afrikaner worstelt permanent met de keus van ""aanpassen of sterven'', die oud-president P.W. Botha ze in de jaren tachtig voorhield om aan te tonen dat verandering onontkoombaar is. Schoolhoofd Wijnandus van Bezuidenhout (38), die met vrouw en twee kinderen is gekomen, zegt bereid te zijn te vechten voor een blank Zuid-Afrika. ""Blank en zwart kunnen niet vreedzaam samenleven, onze cultuur, gewoontes en taal zijn verschillend. Ik denk dat er een guerrilla-oorlog komt van het type sla en gee pad. Het succes daarvan is veel groter, je kunt ze schrik inboezemen. Wij Afrikaners zijn nog te ordentelijk, niet agressief genoeg. Onze Vader heeft ons niet hier op de zuidpunt van Afrika neergeplant om ons van de aardbodem te laten verdwijnen.''

Schalk Visser (60), een gemeente-ambtenaar die met rugpijn aan de kant zit, toont minder strijdlust. ""Ik geloof niet dat veel mensen gaan vechten. De Afrikaner zal het nieuwe aanvaarden, als er maar niet te veel radicale veranderingen komen. We zullen offers moeten brengen, de rijkdom kan nu eenmaal niet alleen voor de witman blijven. Die Ramaphosa (ANC-secretaris-generaal, red.), dat lijkt me wel een zinnige, gematigde leider.''

Na de lunch begint de schietles. Jong en oud haalt zijn pistool uit de auto. Naast de schietbaan ligt een poster: "Apartheid is de oplossing voor Aids'.

Eenheid

De grootste bedreiging voor een vreedzame verandering in Zuid-Afrika is extreem-rechts, verklaarde ANC-leider Nelson Mandela deze week tijdens een bezoek aan Londen. Thuis deed rechts er alles aan om dat te bewijzen. Een comité van vier oud-generaals van leger en politie presenteerde zich om eindelijk eenheid onder rechts tot stand te brengen. Ze willen rechtse blanken mobiliseren om het idee van een blanke volksstaat kracht bij te zetten: in eerste instantie via onderhandelingen, daarna is geen middel uitgesloten. Generaals die de leiding nemen - dat brengt Boere-sentimenten tot leven. Bevocht de Boer zijn vrijheid tijdens twee oorlogen met de Britse overheerser ook niet onder generaals?

Comitélid luitenant-generaal Tienie Groenewald, oud-chef van de militaire inlichtingendienst en een van de vooraanstaande "securocraten' onder het gemilitariseerde bewind van P.W. Botha, ging nog verder voor de BBC-televisie. Als de blanken aan de onderhandelingstafel hun zin niet krijgen, is de afscheiding van een blanke staat ter grootte van zestien procent van heel Zuid-Afrika binnen een half jaar mogelijk, zei hij. ""Het leger zal niet tegen ons vechten, het zal niet op zijn eigen mensen schieten.''

Zelfs conservatieve academici betwijfelen of de generaals een samenbindende kracht kunnen zijn voor versplinterd rechts. Het Afrikaner nationalisme heeft voor de meeste blanken simpelweg zijn aantrekkingskracht verloren. Eind jaren veertig kon het de Nationale Partij aan de macht brengen, omdat het groepsgevoel de Afrikaners na jaren van onderdrukking door de Engelsen verenigde en aan hen voordeel bracht. Na veertig jaar apartheid - het grootste positieve-discriminatieprogramma ooit opgezet - heeft de gemiddelde Afrikaner met zijn bungalow, auto en zwembad het te goed. De Afrikaner is bourgeois geworden, zo luidt de redenering. Zolang hij zijn taal, kerk en school mag behouden, zolang de schok van de overgang niet te groot is, komt hij zijn leunstoel niet meer uit voor een revolutie.

Rechts is er bovendien niet in geslaagd een alternatief te formuleren voor De Klerks pragmatisme. Talloze groepjes worstelen met hun eigen definitie van een blanke volksstaat. Ze trekken grenzen om blanke gebieden heen om de zwarte townships uit te sluiten en zo een blanke meerderheid te creëren. Ze breken zich het hoofd over de vraag of Afrikaans-sprekende kleurlingen deel mogen uitmaken van de blanke volksstaat, hoe zwart weer naar de eigen "thuislanden' te transporteren of zwart stemrecht mag hebben en zo nee belasting moet betalen - ieder concept draait zichzelf vast in demografische feiten. Politiek is het sowieso onhaalbaar, omdat het ANC en de regering geen onafhankelijke staat zullen toestaan. Het beste waarop rechts in onderhandelingen mag hopen is regionaal zelfbestuur in een federaal Zuid-Afrika, dat het zal moeten delen met alle andere inwoners van een dergelijk gebied.

Staatsgreep

Robert van Tonder, de leider van de Boerestaat-partij en nestor van de extreem-rechtse politiek in Zuid-Afrika, meent dat het zover niet eens zal komen. Hij voorspelt een staatsgreep. ""De sympathie in het leger voor De Klerk is aan het wegsmelten. Het klimaat van geweld en moord is onhoudbaar geworden, het is een absolute chaos. Het leger steunt op de blanke commando's in het land, dat zijn wij, de Boeren. Iedereen is zich aan het bewapenen. Na een staatsgreep zal het land snel worden gestabiliseerd, er zal weer wet en orde komen, en we krijgen onze Boerestaat.''

Van Tonder noemt zich een ideoloog. Hij strijdt al vijftien jaar voor een Boerestaat, in boeken, folders en in zijn periodiek "Boerant'. Volgens Van Tonder is zijn staat niet gebaseerd op ras, maar op historische feiten. Hij eist het grondgebied op van de oude Boerenrepublieken Transvaal, Vrijstaat en Vrijheid (in Noord-Natal). Die republieken waren internationaal erkend en moesten door de Boeren - de Afrikaners van Nederlandse, Belgische en Duitse afkomst - worden opgegeven na de tweede Oorlog tegen de Engelsen in 1902. Van Tonder meent dat de Boeren in 1910 tegen hun zin door de Britten in de Unie van Zuid-Afrika zijn gedwongen. Vorig jaar nog eiste hij in Londen 100 miljard pond schadevergoeding van Groot-Brittannië voor de Boereholocaust. ""Ze hadden geen antwoord, ze wisten er niets tegen in te brengen,'' lacht Van Tonder. ""Het enige dat een Engelsman vroeg was: isn't it a bit much?''

Van Tonders plan wordt door velen gezien als een hersenschim, maar het is in ieder geval een consequente hersenschim. Bij hem geen geschipper met grenzen en definities van Afrikanerdom. ""De Konservatieve Partij is vaag, die willen ook hun zetels in de Kaapprovincie behouden. Maar met de AWB heb ik geen ideologisch verschil meer en de KP begint op te schuiven. We willen ons gebied terug, net als de mensen in Estland, Letland en Litouwen.'' Van Tonder neemt een voorbeeld aan Israel. Hij wil het Boerevolk ook versterken met massale immigratie en geboorte-toelagen. Zwarten mogen in de Boerestaat wonen, maar krijgen geen stemrecht op nationaal niveau. Nelson Mandela mag in zijn Xhosa-thuisland Transkei president worden. ""De Klerk leidt zijn volk de dood in. De eenheidsstaat is een archasch idee geworden. In de hele wereld zie je dat we het tijdperk van de zelfbeschikking zijn ingegaan, kijk maar naar Joegoslavië. De Klerk wil vijftien volkeren in één staat gooien en sluit een overeenkomst met het ANC dat niet eens een volk vertegenwoordigt. Het zal niet gebeuren. Geen volk zal toelaten dat zijn land wordt afgepakt.''

Terreurcampagne

Is de blanke opstand werkelijk in zicht? Dr. Wim Booyse heeft drie mogelijke scenario's opgesteld, die kunnen intreden wanneer het ANC en de regering samen een overgangsregering vormen. Rechts kan dat aanvaarden en zich eventueel geweldloos verzetten. In het ergste geval, tweede mogelijkheid, ontstaat een grootschalig conflict met etnische schoonmaak-operaties en "bevrijde' gebieden die tegen het centrum vechten. Booyse houdt het meest rekening met een beperkte terreurcampagne van rechts, die vier tot vijf jaar zal duren. Veel gevaarlijker acht hij een verbond van blanke en zwarte partijen die zelfbeschikking in een eigen gebied eisen. Nu al heeft de Konservatieve Partij met de Zoeloe-partij Inkatha en de thuislanden Ciskei en Boputhatswana een coalitie gesmeed, die zich in de onderhandelingen als één blok opstelt tegenover het ANC en de regering. ""Rechts zal niet meer een blank fenomeen zijn. Er is een sterk sentiment van zwart nationalisme in opkomst. Als blank en zwart zich daarin verenigen, kunnen ze het land op de knieën brengen. Het gevecht tegen het nieuwe regime wordt dan belangrijker dan wat ze verdeelt. Racisme gaat verdwijnen, maar nationalisme kan daarvoor in de plaats komen.''