Glas

Een foto genomen uit een raam op de hoek van London Wall en Bishopsgate, na de explosie van een IRA-bom. Het is niet zoveel bijzonders wat daar aan architectuur te zien is: kantoorblokken model schoenendoos, al zo modern dat in de gevels heel wat meer glas dan ander materiaal verwerkt was. Ja, dat glas wàs daar. Op het moment dat de foto werd genomen lag het op straat. Op die hele foto is geen ruit meer heel.

Wat moet een architect daarvan denken? Glas, het meest democratische van alle materialen: de maximale openheid gepaard aan beschutting en bestendigheid. Glas rot niet, roest niet, hoeft alleen van tijd tot tijd de worden gezeemd en dan doet het weer alles wat van glas wordt verlangd. Glas maakt optimistisch omdat het de zon doorlaat en vrij omdat het geen beperkingen aan het blikveld oplegt. De gevangenissen van Piranesi hebben geen glas. De bouwers van de grote werken der Verlichting hebben de glazen koepels bedacht, het Crystal Palace en het Paleis voor Volksvlijt. De architecten van de fundamentele vrijheid voor allen, Rietveld, Oud, Mies van der Rohe konden van glas niet genoeg krijgen. De triomf van het glas voor de eenvoudige burger is bereikt in de doorzonwoning, zo ten onrechte met dédain bekeken.

Daarna is het glas opnieuw monumentaal geworden als materiaal voor de buitenmuren van wolkenkrabbers en daarbij van zijn oorspronkelijke functie vervreemd als het een kleur kreeg. Misschien valt het staalblauwe of inktzwarte glas van een moderne kantoortoren in de verte te vergelijken met de gebrandschilderde ramen in oude kathedralen, in zoverre dat je er niet meer door kunt kijken waartegenover staat dat het prestige ermee is gediend. De verdedigbaarheid van deze stelling valt buiten de bedoeling van dit stukje.

Glas maakt kwetsbaar. Wie zich op iemand wil wreken blijkt al vlug op het idee te komen daar de ramen in te gooien. Het stelselmatig en grootscheeps breken van glas is door de nazi's uitgevonden en tot historische gebeurtenis gemaakt in de Reichskristallnacht; de eerste georganiseerde ontlading van jodenhaat. Ze namen de slachtoffers hun glas af. In de jaren daarna is er waarschijnlijk meer glas gebroken dan in de hele voorafgaande wereldgeschiedenis maar voorzover ik weet heeft het materiaal als zodanig nooit meer als doel voor massale, systematische vernietiging gediend. Als de IRA dus de bedoeling had, zoveel mogelijk glasschade aan te richten, heeft deze organisatie na de NSDAP de eerste historische daad op dit gebied verricht en is dit een historische foto.

Terroristische organisaties leren van elkaar. Als de ene een vliegtuig heeft gekaapt blijven de andere niet achter; ontploft er in New York een bom in een wolkenkrabber dan zijn daarmee alle wolkenkrabbers doelwit geworden. Eigenlijk moet je je verbazen dat de internationale terreur het glas zo laat heeft ontdekt. Dat zegt iets over de kramp die de verbeeldingskracht van de terrorist gevangen houdt.

Gebroken glas demoraliseert, het is gemeen en het laat het stadsleven naakt. Het glas van de moderne architectuur, het glas van de vrijheid en het prestige, houdt daarmee zichzelf in gijzeling.

Een stelling die ik weleens heb verdedigd is dat een maatschappij die zichzelf grote tegenstellingen veroorlooft, de open architectuur van glas en ruimte niet meer zal kunnen handhaven. De architecten van zo'n maatschappij ontwikkelen langzamerhand een defensieve bouwkunst waarin een laag gesloten front met bijna blinde muren op de begane grond het stadsbeeld gaat bepalen. Naarmate men hoger komt wint men aan openheid, licht en persoonlijke vrijheid, tot men op de bovenste verdieping het penthouse bereikt, de absolute doorzonwoning van de postmoderne biljardair. Donald Trump is hun vervulling.

In The Guardian van 27 april 1993 stelt iemand voor om, in afwachting van de defensieve architectuur, de ramen met plakband te beplakken. Zo wordt voorkomen dat de scherven in het rond vliegen; de gebroken ruit kan later netjes worden afgepeld en in de glasbak gedeponeerd. Het advies is niet anders dan de goede raad die we op 10 mei 1940 kregen. Het resultaat van het plakken had iets gezelligs. Anton Pieck had zo'n in rustieke vierkantjes verdeelde ruit kunnen ontwerpen. Het verschil is dat er toen nog geen glasbakken waren.