China/Taiwan dilemma duurt voort

Zondag zal de Chinese vice-premier en minister van buitenlandse zaken Qian Qichen in Nederland aankomen voor een officieel bezoek van twee dagen, waarna hij achtereenvolgens nog Zweden, Italië en Duitsland zal aandoen. Het is het eerste bezoek van dien aard sinds de onderdrukking van de democratische beweging in juni 1989, hetgeen illustreert hoezeer China weer aan het internationale verkeer deelneemt.

Het belangrijkste wereldnieuws deze week uit China en omstreken was echter het historische overleg dat de erfvijanden van de Chinese burgeroorlog in de jaren dertig en veertig, China en Taiwan, in Singapore begonnen zijn. Het overleg was weliswaar niet-politiek en werd gevoerd door hoofden van twee particuliere stichtingen die speciaal voor dat doel in het leven zijn geroepen, maar gezien de status van de twee bejaarde onderhandelaars Wang Daohan (77) en Koo Chen-fu (76) - die de facto presidentiële afgezanten zijn - betekent dit toch het begin van een nieuw tijdperk van indirecte dialoog tussen de twee regeringen.

Het is nog voorbarig om ervan uit te gaan dat de nu vorderende dooi tussen de "twee China's' positieve implicaties voor Taiwans betrekkingen met derde landen zal hebben, hoewel dat volgens Westerse logica een natuurlijk gevolg zou moeten zijn. Qian Qichen gaf in een ontmoeting met journalisten geen indicatie dat China nu flexibeler of genereuzer tegenover Taiwan en in het bijzonder tegenover de relaties van Taiwan met het Westen zal worden.

In de jaren tachtig hebben Europese landen, met name Nederland geworsteld met het dilemma hoe relaties met Taiwan te ontwikkelen zonder in conflict met China te komen. Nederland kampt nu opnieuw met de erfenis van die eerste aanvaring met China van 1981-'84. In 1983 verzette de Nederlandse regering zich niet tegen een commerciële, niet-civiele luchtvaartovereenkomst tussen Martinair en China Airlines, de Taiwanese staatsluchtvaartmaatschappij, voor een geregelde lijndienst tussen Taipei en Amsterdam, uit te voeren met KLM-toestellen, omdat Martinair niet genoeg eigen toestellen had.

Deze formule werd gekozen om het niet-gouvernementele karakter van de luchtverbinding te accentueren omdat Taiwan geen (erkende) staat is, maar een provincie van China. Om naar provincies te vliegen moet men strikt genomen toestemming van de centrale regering hebben, maar die werd niet gevraagd omdat China de Nederlandse ambassadeur in 1981 naar huis had gestuurd en de betrekkingen had verlaagd tot het niveau van zaakgelastigde vanwege de Nederlandse onderzeeboten-transactie met Taiwan.

Diplomaten van het kantoor van de Nederlandse zaakgelastigde werden destijds door boze Chinese bureaucraten gekapitteld vanwege hun verzuim om China te consulteren, waarop de Nederlandse diplomaten even boos terug-kapittelden: “U hebt ons het instrument voor consultaties, een ambassadeur ontnomen. Waarom moeten we u dan consulteren?” Sinds 1987 zoekt de KLM een opening naar China, allereerst over vliegrechten en uiteindelijk ook tussenstops en eindbestemmingen. Er zijn al besprekingen op verschillende niveaus geweest, maar tot dusver zonder resultaat. Het ziet ernaar uit dat China Nederland en de KLM precies tien jaar na de opening van die luchtverbinding alsnog wil straffen voor de "schending van het Chinese luchtruim boven de provincie Taiwan'.

Tegen de praktische substantie van de luchtverbinding heeft China geen bezwaar, maar de KLM moet vlag en kroon en wellicht ook de eigen naam van de operatie verwijderen en vooral: China wil ondanks de voortgaande ontspanning met Taiwan de kans niet missen om het nationalistische regime een van zijn weinige restanten van "officialiteit' te ontnemen. China Airlines, de vlag en het embleem van de "Republiek China' moeten van Schiphol verwijderd worden. China Airlines heeft echter gedreigd dat als het gedwongen wordt Schiphol te verlaten en de route moet overdragen aan een dochter- of zustermaatschappij, de KLM Taipei zal verliezen. Dat dreigement wordt kennelijk serieus genomen in Nederland.

Minister Qian zei dat Nederland destijds geen besprekingen met China heeft gevoerd en dat het probleem "gemakkelijk' kan worden opgelost als dat alsnog gebeurt. Hij verwees daarbij naar Engeland. British Airways is begin deze maand als eerste concurrent van de KLM een lijndienst op Taipei begonnen onder de naam "British Asia Airways' zonder vlag en nationale symbolen. Uit Taipei wordt de dienst uitgevoerd door EVA, de luchtvaartarm van de rederij Evergreen. Qian zei dat zelfs met Frankrijk binnenkort een soortgelijke oplossing zal worden bereikt. De betrekkingen met Frankrijk zijn aanzienlijk verslechterd als gevolg van de leverantie van 60 Mirages aan Taiwan eind vorig jaar. Qian zei dat Frankrijk niettemin China heeft geconsulteerd over de aanstaande luchtverbinding met Taiwan. Dat moge het geval zijn, maar China heeft ondanks maandenlange waarschuwingen en dreigementen niet de Franse ambassadeur naar huis gestuurd, maar slechts een Frans consulaat gesloten. Frankrijk is natuurlijk een groter land en we zijn intussen tien jaar verder.

China en Taiwan zijn beide veranderd. Als de Chinezen desondanks vasthouden aan het idee dat een situatie die tien jaar geleden is ontstaan, teruggedraaid moet worden omdat China's "heilige principes' van soevereiniteit dat vereisen, dan zou het interessant zijn als minister Kooijmans zijn ambtgenoot Qian herinnert aan een ander heilig principe van de Chinese buitenlandse politiek, namelijk dat "alle landen, groot en klein, rijk en arm gelijk zijn'.

Waarom werd destijds de Nederlandse ambassadeur uitgewezen voor de levering van twee onderzeeboten aan Taiwan en de Franse ambassadeur na de levering van zestig Mirages niet? Taiwan winkelt de hele wereld af voor wapens omdat China weigert het gebruik van geweld uit te sluiten. Dat is immers een soeverein recht. Taiwan is een de facto-staat met twintig miljoen inwoners en heeft zich de afgelopen zeven jaar ontwikkeld tot een meerpartijen-democratie met op Hongkong na de meest vrije pers van Oost-Azië. Het heeft een economie die sterker is dan de meeste OESO-economieën en speelt met Hongkong en de vijftig miljoen overzeese Chinezen een beslissende historische rol in de economische en politieke transformatie van China zelf. EG-commissaris Leon Brittan opende gisteren zijn besprekingen met de bezoekende Chinese minister van handel, mevrouw Wu Yi met verwijzing naar het "heilige principe' dat verbetering van de Chinese mensenrechten de levensvoorwaarde is voor de verbetering van de betrekkingen. Moeten de Westerse landen de monolithische, centrale regering in Peking, die een verouderd, totalitair soevereiniteitsconcept heeft helpen om Taiwan verder uit te kleden of in diplomatieke, maar duidelijke taal vertellen dat Taiwan op zijn eigen merites zal worden beoordeeld en navenant behandeld. Nederland kan alleen weinig doen, maar met de elf EG-partners waarschijnlijk een hele boel.