'Er is in Rusland heel veel veranderd'; Interview met Jegor Gaidar, economisch adviseur van Jeltsin:

AMSTERDAM, 29 APRIL. Halverwege de zakenlunch in kasteel De Wittenburg, georganiseerd door Friso Endt's Business Report, kreeg hij een telefoontje van Boris Jeltsin. Vanochtend onderbrak Jegor Gaidar zijn bezoek aan Nederland en vloog terug naar Moskou. Jeltsin maakte bekend dat hij begin juni een grondwetgevende vergadering bijeenroept en heeft kennelijk acuut alle verloven ingetrokken. De positieve uitslag van het referendum heeft de Russische president tot politieke actie aangezet. De dagen van het conservatieve Volkscongres lijken geteld.

Aangenaam verrast was Jegor Gaidar, economisch adviseur van Boris Jeltsin, dat een meerderheid van de stemmers bij het referendum van afgelopen zondag de felomstreden economische hervormingspolitiek van de regering bleek te steunen. “Ik hoopte natuurlijk dat de bevolking genoeg gezond verstand zou hebben om de noodzaak van de hervormingen in te zien. Maar verwacht had ik het niet”, zegt hij vergenoegd.

Op de tweede vraag van het referendum, "Steunt u de economische politiek van de regering", antwoordde 53 procent van de stemmers bevestigend. “U herinnert zich misschien dat de tweede vraag door onze meest felle tegenstanders uit het parlement aan het referendum is toegevoegd met de bedoeling om Jeltsin beentje te lichten. Ze waren er absoluut van overtuigd dat de regering door toevoeging van dit punt een verpletterende nederlaag zou leiden. Deze uitslag betekent dat de economische hervormingen niet uitsluitend van Jeltsin afhangen, maar steun hebben in brede lagen van de bevolking. Als de bevolking in deze uiterst moeilijke economische situatie de hervormingen blijft steunen, stemmen zij tégen een terugkeer naar het verleden.”

De econoom Jegor Gaidar, voorheen premier van Rusland, was in Nederland op uitnodiging van de Alerdinck Foundation, die in samenwerking met de Russische en Witrussische regering in Moskou en Minsk twee centra voor economische verandering wil opzetten, waar gebruik gemaakt zal worden van de ervaring en de mankracht van de Duitse Treuhandanstalt, die eind dit jaar de laatste Oostduitse staatsbedrijven hoopt te privatiseren. Gaidar werd begin dit jaar, na grote druk van het conservatieve Volkscongres, door Jeltsin uit de regering verwijderd, maar hij blijft zijn president door dik en dun trouw.

Het referendum mag dan Jeltsin de volkssteun hebben gegeven, die hij zo nodig heeft, aan de politieke twisten maakte het geen einde. Voor de parlementsverkiezingen, die Jeltsin nodig heeft om zich te ontdoen van zijn opponenten was het aantal stemmen te klein. Wat is er dan eigenlijk veranderd?

“Er is heel veel veranderd. De politieke atmosfeer, om te beginnen. De krachtsverhoudingen tussen parlement en president zijn gewijzigd en de legitimiteit van Jeltsins presidentsschap is vergroot. Het Volkscongres heeft nu niet meer de mogelijkheid om de president naar huis te sturen. Als ze nog eens zouden proberen dat voor te stellen, zou het al niet meer tragisch, maar veeleer komisch werken.”

Pag 24: Het afschaffen van de rij is ons grootste succes

U, en ook Jeltsin, spreken steeds over economische hervormingen, maar over welke hervormingen hebt u het eigenlijk? Uzelf bent een half jaar geleden gewipt. Is er nog wel sprake van een economische politiek of verschuilt Jeltsin zich eenvoudig achter zijn politieke tegenstanders om zijn onvermogen te maskeren?

“Toen onze politieke opponenten Jeltsin een half jaar geleden dwongen de regering te wijzigen, dachten zij daarmee het einde van de hervormingen in te kunnen luiden. Ik acht het niet kies de politiek van mijn opvolger, premier Viktor Tsjernomyrdin, te becommentariëren. Niet al zijn beslissingen lijken mij even ideaal. Er is zeker sprake van vertraging, van inconsequenties in het beleid, maar de hervormingen zijn niet stopgezet.”

Maar hoe kun je de economie hervormen als de geldpersen maar blijven draaien? Er is sprake van een inflatie van 2500 procent. Hoe kan de centrale bank afhankelijk zijn van het parlement?

“Dat is het gevolg van het mooie idee, dat de bank onafhankelijk moet zijn van de regering. Dat is een bloempje van onze prille democratie. Maar het parlement is veel conservatiever dan de regering.”

Maar wie beslist er nu om steeds maar geld bij te laten drukken?

“De geldpolitiek wordt bepaald door het parlement en uitgevoerd door de centrale bank onder leiding van Gerasjtsjenko. Ons parlement is echter zeer benvloedbaar. Er zijn lobbies, die de inflatie stimuleren, omdat het ze gewoon concreet geld oplevert, en het parlement laat zijn oren naar hen hangen. Maar ondanks de enorme inflatie gaan de hervormingen gewoon door.”

Wat zijn dan uw successen?

“Het belangrijkste succes is de steun van de bevolking. Verder is het ons gelukt zonder grote sociale onrust de militaire industrie om te vormen. Het aantal militaire opdrachten is gedaald tot 18 procent van het niveau van het eind van de jaren tachtig. Ten derde hebben we de ruggegraat van de Sovjet-economie gebroken: de rij. De rij was niet gewoon een deel van het sociaal leven, nee, zij vormde er het wezen van. Uren, dagen, maanden brachten mensen in de rij door. Dáárin staken ze verreweg het grootste deel van hun energie. De rij was een compleet sociaal netwerk met allerlei onderlinge handelsactiviteiten. De rij bestaat niet meer en dat brengt verandering van prioriteiten met zich mee. De nadruk ligt niet meer op je vermogen om dingen te ritselen, maar op geld verdienen. En tot slot is het proces van privatisering op gang gebracht.”

U bent sinds kort president van de Associatie van Geprivatiseerde en Privé-bedrijven.

“Die associatie telt nu ongeveer duizend bedrijven, waaronder hele grote, zoals de Norilsk Groep, die onze totale non-ferro-metaalindustrie omvat, de grote metaalfabriek van Magnitogorsk en de Izjorsk machinefabriek in Sint Petersburg. De eigendomsverhoudingen in ons land zijn een grote bende. Niemand wist wat verantwoordelijkheid was. De privatisering van grote staatsbedrijven verloopt in drie etappes. Eerst worden ze omgevormd tot bedrijven met 100 procent staatsaandelen. Dan vindt een eerste verdeling van aandelen plaats, onder de weknemers en de bedrijfsleiding. En tot slot worden aandelen op publieke veilingen aangeboden. Van die veilingen vinden er nu tientallen plaats in het hele land. Zo zijn net in Moskou de aandelen van de Lichatsjov-automobielfabriek (van de beroemde ZIL-limousines, red.) verkocht. Zo wordt langzamerhand het staatseigendom geliquideerd.”

Het cliché bestaat dat de directeuren van de staatsbedrijven allemaal tegen de hervormingen zijn.

“Een deel is inderdaad niet in staat zich aan te passen. Dat zijn de directeuren van de chronisch verlieslijdende bedrijven, die op subsidies draaien. Maar er is een snel groeiende groep, die beseft dat ze belang heeft bij privatisering. Als de directeuren ons niet zouden steunen, zou de privatisering niet van de grond komen.”

Om alles in hun zakken te laten verdwijnen en naar het Westen te sluizen, om nog eens een cliché te gebruiken?

“Het belangrijkste strijdmiddel tegen corruptie is het fatsoeneren van de eigendomsverhoudingen. Vroeger kon een directeur vrijelijk beschikken over het eigendom van zijn bedrijf. Nu is de mentaliteit van de kleine gauwdief aan het verdwijnen.”

De G-7 heeft 43,4 miljard dollar beschikbaar gesteld voor hulp aan Rusland. Maar functionarissen voor de ontwikkelingsbank voor Oosteuropa (EBRD) zeggen dat er voor Rusland tal van projecten klaarliggen, die niet kunnen worden uitgevoerd omdat de staat geen kredietgaranties wil geven.

“Dat is een vreemd argument. Er zijn geen belemmeringen. Als je gaat zitten wachten op kredietgaranties van de staat werp je kunstmatige barrières op. Dan moet je de totale staatsbureaucratie door! Er zijn in Rusland in totaal nu 60.000 privé-bedrijven en 45.000 bedrijven op weg naar privatisering. Er zijn veel interessante projecten. Neem de videofabriek Spectrum in Novgorod, die samenwerkt met een Koreaanse firma. Ze is inmiddels goed voor 20 procent van de Russische videomarkt.”

Het toverwoord van uw collega Grigori Javlinski is regionalisatie. Hij vindt Moskou hysterisch en verwacht alle heil van de provincie.

“Dat Moskou niet representatief is voor Rusland, heeft het referendum bewezen. Je ziet een toenemende federalisatie van het land. Maar het uiteenvallen van Rusland, waar iedereen zo bang voor is, voorzie ik niet. Dat was eind 1991, toen elk deelgebied zich met opgewonden kreten en een eisenpakket tot Moskou wendde op straffe van afscheiding. Die kreten zijn verstomd. We hebben op dit moment drie probleemgebieden: Tatarstan, Basjkirië en Tsjetsjenië in de Noord-Kaukasus. Daarvoor moet een oplossing worden gevonden. Maar in de rest van het land is het rustig.”

Bij ons heerst het beeld van chaos, corruptie en verval. Een bodemloze put, die niet te dempen is.

“Dat beeld word gelogenstraft door het referendum. Als er alleen chaos, misdaad en corruptie zouden heersen, dan zou de bevolking wel heel erg masochistisch moeten zijn, als ze de president bleef steunen. In Rusland bestaat geen politiek centrum. Zolang er nog geen antwoord is op de vraag of we ons richting Europa of richting Irak ontwikkelen, is er geen basis voor een politiek midden met diverse politieke opinies. Er is geen middenweg tussen Hussein en de EG. Eerst moet dat probleem worden opgelost.”

Hoe zou u deze fase in Ruslands geschiedenis willen noemen? Het tijdperk van het wilde kapitalisme?

“Ik zou het liever jong kapitalisme noemen, een tikje barbaars misschien, vreemd en ongrijpbaar in de ogen van het beschaafde, rustige Westen. Maar wel dynamisch.”