OV-jaarkaart, of de afgang van een ongemakkelijk succes; NS verrast door snelle afwikkeling onderhandelingen

UTRECHT, 26 APRIL. Het was nog net vrijdag, toen om één minuut voor twaalf de NS-onderhandelaars een korte schorsing vroegen. Het allerlaatste bod van Onderwijs en het stads- en streekvervoer moest worden voorgelegd aan NS-hoofddirecteur Portheijne, voordat de delegatie uitsluitsel kon geven.

Op vrijdag 23 april zouden de onderhandelingen over de OV-jaarkaart voor studenten voltooid zijn, zo hadden Onderwijs, stads- en streekvervoer en de Nederlandse Spoorwegen weken eerder afgesproken. Maar tot verrassing van de NS bleken zowel busmaatschappijen als Onderwijs die deadline daadwerkelijk te hanteren. Het was vrijdagavond dus kiezen of delen. Allemaal tegen de zin van de NS, die aarzelden.

Het antwoord van de NS kwam na de deadline, om zes over twaalf: 385 miljoen gulden voor een gesplitste OV-jaarkaart voor door-de-week of voor in het weekeinde, dat was te weinig. De NS wilden de kaart wel leveren voor 420 miljoen en dan hoefden bijkomende zaken - zoals de vraag wanneer het weekeinde precies begint en of de studenten zouden mogen kiezen tussen de verschillende kaarten - waarschijnlijk geen grote problemen te vormen.

“Dus u zegt geen "ja' tegen het aanbod?” vroeg de onderhandelaar van Onderwijs. “Dat is uw conclusie”, was het antwoord van de NS, die aanboden in het weekeinde een en ander precies door te rekenen. “Het is geen "ja', dus is het "nee' ”, concludeerde Onderwijs. “We kregen te horen dat vanaf nu alleen nog met het stads- en streekvervoer zou worden gesproken. We konden gaan”, herinnert zich een onderhandelaar van de NS.

De volgende dag hoorden de NS-onderhandelaars en de concernleiding op de radio dat het ministerie rond één uur 's nachts voor 475 miljoen gulden een contract had gesloten met de busmaatschappijen. Studenten krijgen in 1994 vrij reizen in de bus en er komt voor hen een nieuw landelijk busnet. In het eerdere voorstel, dat de NS afwezen, hadden de busmaatschappijen 252,5 miljoen gulden gekregen voor een algemene buskaart.

Pag.3: NS kondigen offensief aan om student in trein te lokken

“Ik voel me in de steek gelaten, ik was al verbaasd dat we er vrijdag niet uit konden komen”, zegt nu NS-directeur Portheijne. “Ik vraag me af of dit geen unfaire concurrentie is. Bus en trein zouden complementair moeten zijn, maar nu gaat de een concurreren met de ander.” Hij laat zich bitter uit over de prijs van de buskaart. “Deze variant kostte eerst nog 625 miljoen gulden. Als er binnen een uur 200 miljoen af kon, had die ruimte toch ook kunnen worden gebruikt om ons er bij te houden?”

De voorzitter van de organisatie van het streekvervoer Nederland (VSN), C.J. Nyqvist, heeft een andere lezing. “Ten eerste was de prijs aanvankelijk 575 miljoen, de NS rekent de BTW mee. Ten tweede hebben wij in de onderhandelingen over de andere variant door de weinig soepele houding van de NS al zoveel slokken water bij de wijn moeten doen, dat wij ook in het uiteindelijke contract de hogere prijs niet meer konden volhouden. Als de NS van te voren hadden besloten niet door te gaan met de kaart en alleen hadden dooronderhandeld om ònze contractprijs naar beneden te krijgen, hadden ze het niet beter kunnen spelen.” Zowel Onderwijs als het streekvervoer onderstreept dat tot het laatste toe is geprobeerd de NS erbij te houden. Nyqvist: “Dat blijkt ook uit de feiten, want anders waren we al veel eerder tot overeenstemming gekomen.”

De NS hebben altijd gemengde gevoelens gehad over de OV-kaart. “De studenten reizen zoveel in de trein, dat we ons afvragen of ze nog studeren”, zei president-directeur A. den Besten van de NS begin dit jaar. Hij zei toen dat een fors deel van het verlies van de NS in 1992 was te wijten aan het ongunstige contract met Onderwijs dat in januari 1991 iedere student in Nederland een OV-jaarkaart had bezorgd. Tegenover de garantie van een vast bedrag aan inkomsten (dit jaar 378 miljoen gulden) stond een oncontroleerbaar reisgedrag van de studenten die ongeveer twee keer zoveel met de trein reizen als de NS in 1991 had verwacht: 5,5 miljard reizigerskilometers in plaats van de 2,5 miljard. 2,2 miljard van de kilometers blijken "pretkilometers' te zijn: uitgaan, vriendenbezoek. De student haalde zo veel mogelijk "lustkilometers' uit zijn OV-kaart, waarvoor hij per maand verplicht 60 gulden betaalde.

Toen in december vorig jaar de onderhandelingen begonnen over verlenging van het contract, dat in augustus 1994 afloopt, was het duidelijk dat de huidige OV-kaart zou verdwijnen. “De kaart is aan zijn eigen succes ten onder gegaan”, vatte minister Ritzen de problematiek van de "lustkilometers' samen. Er moest een kaart komen waarmee de studenten door-de-week naar de colleges en in het weekeinde naar het ouderlijk huis konden reizen, maar die niet veel "sociaal-creatieve kilometers' zou veroorzaken. En de kaart mocht niet meer kosten dan de huidige: 630 miljoen gulden.

In de onderhandelingen tussen stads- en streekvervoer, NS en het ministerie zijn ongeveer dertig varianten de revue gepasseerd, van een kortingskaart aan alle studenten (kosten ongeveer 50 miljoen) tot voortzetting van de huidige kaart (kosten ongeveer 900 miljoen).

De onderhandelingen verliepen moeizaam, volgens de andere partijen vooral door de NS. “Onze onderhandelaars hadden het gevoel dat de NS weinig inventief waren. Ze rekenden een variant door en zeiden: Dit kost het. Dat was dan ook direct de limiet. Dus kun je niet onderhandelen”, klaagde minister Ritzen zaterdag. “Ze lieten niet hun topmensen onderhandelen, waardoor de onderhandelaars iedere keer naar hun achterban moesten”, zegt Nyqvist die zelf wel onderhandelde.

In februari introduceerde het streekvervoer de zogeheten Nyqvist-variant: een kaart voor vrij reizen in alle bussen èn een landelijk busnet voor studenten. “Want een van de mogelijke varianten was natuurlijk de variant zonder de Spoorwegen”, zegt Nyqvist. De NS onderschatten dit alternatief. NS-directeur Portheijne ziet nog altijd voornamelijk bezwaren: “De vraag is of de klant en de markt ermee gediend zijn: de verplichte reservering en de uurverbindingen en niet vier keer per uur zoals wij. En wat gebeurt er als je vijf minuten te laat komt? Ik denk ook dat de studenten de afstand Enschede-Groningen liever met de trein zullen afleggen. En dan heb ik het nog niet eens over milieu-effecten en de files. Hoeveel bussen zijn er wel niet nodig?”

Maar Ritzen zag veel in de Nyqvist-variant. “De prijs die de NS vroegen was te hoog, maar gelukkig lag er ook een ander aanbod. En die variant bood alle rechten op gratis vervoer, plus mogelijkheden voor extra lijnen op de lange afstand. Het aantal kilometers wordt teruggedrongen. En dat allemaal voor minder geld.”

De NS mogen rouwig zijn wegens het verlies van een belangrijke order, een ramp is het niet onderstreept Portheijne. “We kunnen nu een aantal grootgebruikcontracten afsluiten die we wegens de studentenkaart hebben moeten parkeren, zoals met Binnenlandse Zaken over een OV-kaart voor ambtenaren.” Hij verwacht dat de studenten deels met de trein blijven reizen. “Wij zullen onze klanten niet in de steek laten. Er komt een offensief.”