Het Moederrooster

De Haagse politie kost de belastingbetalers vijfentwintigduizend gulden per uur, 24 uur per dag, 365 dagen per jaar. Hoeveel politiediensten de burgers terugkrijgen voor dat geld hangt af van het uur van de dag. Tussen middernacht en zeven uur 's morgens zijn er in heel Den Haag maximaal tien politieauto's op straat. Met twee agenten per auto betekent dat dus twintig politiemensen voor alle 06-11 oproepen in een stad met een half miljoen inwoners.

Bij de huidige regels is het moeilijk om 's nachts veel meer politiemensen actief op straat te krijgen. Bij de politie in Den Haag werken drieëntwintighonderd mensen, waarvan zevenhonderd agenten en hoofdagenten bij de wijkpolitie. Voor de werktijden hanteert de politie het "moederrooster' dat een 8-ploegendienst kent. Slechts één ploeg werkt 's nachts en tussen middernacht en 7 uur 's morgens zijn nooit meer dan 88 personeelsleden beschikbaar. Hiervan gaan af de politiemensen die ziek zijn, met vakantie, of die een nachtdienst mogen overslaan ter compensatie voor een cursus die ze volgen. Als vuistregel hanteert de Haagse politie dat een agent netto ongeveer tweehonderd dagen per jaar werkt. Zo blijven er in een gemiddelde nacht nog circa vijftig agenten over voor de dienst. Die kunnen onmogelijk allemaal in hun auto's de wijken in, omdat de zes politiebureaus die 's nachts open blijven alleen kunnen functioneren met een portier, een telefonist en een agent die toezicht houdt op arrestanten. Vandaar dat ongeveer de helft van het beschikbare dienstpersoneel of iets minder de straat op kan.

Is de sterkte op straat overdag veel gunstiger? In Den Haag hebben twee ploegen dienst van 7 of 8 uur 's morgens, twee ploegen de late dagdienst en een vijfde ploeg ten slotte werkt op wisselende tijden volgens het "moederrooster'. Een agent die om 7 uur 's morgens begint kan zich eerst in diensttijd verkleden, dan de eerste twee koppen koffie nemen en daarna binnen wachten op het ochtendappel van 8 uur. Om 8.45 uur klinkt dan “ik ga d'r uit”, volgens een ritme van twee uur buiten en één uur binnen. Er is immers ook tijd nodig voor overleg, eten en administratie. Zo is het mogelijk dat een wijkagent op een dag slechts tijd heeft voor twee blokken van twee uur buiten het wijkkantoor. In totaal is overdag het aantal politiemensen op straat wat hoger dan 's nachts, en er zijn ook agenten te voet of op de fiets, maar veel meer dan dertig agenten op ieder moment zullen het niet zijn.

Het "moederrooster' maakt feitelijk deel uit van de CAO en legt ijzeren restricties op aan de organisatie. Het maandrooster dat voor iedere periode van vier weken de diensten concreet vastlegt mag namelijk niet afwijken van het moederrooster, en daarin is bepaald dat elke politieman of -vrouw maximaal eenachtste deel van de tijd in nachtdienst mag doorbrengen. Bij het opstellen van de maandroosters is al nauwelijks flexibiliteit en als het eenmaal is ingegaan wordt het heel kostbaar om met diensten te schuiven. Zo begint volgens de maandroosters per 1 mei het zomerseizoen in Scheveningen en dat voorziet in de geleidelijke opbouw van een stranddetachement van in totaal dertig man. Als het deze zomer vier dagen achter elkaar koud is en regent, dan zit het stranddetachement binnen en drinkt koffie, tenzij een ander bureau toevallig op precies hetzelfde moment assistentie behoeft. Toewijzing van de agenten aan de verschillende bureaus in de stad ligt historisch vast en wordt niet aangepast op grond van systematische cijfers over frequentie van ordeverstoringen en misdaad per wijk, per seizoen of per uur van de dag.

Komt er in juli broeierig weer en wordt het 's avonds onrustig op straat dan zal de burgemeester bellen met de hoofdcommissaris. Gezien de beperkingen van het moederrooster en het maandrooster kan die alleen politiemensen onttrekken aan andere wijken, maar niet met diensten schuiven tenzij meteen duur wordt betaald voor overwerk.

Het moederrooster dicteert tot ver in de volgende eeuw precies welke 26 weekends per jaar iedere agent recht heeft op twee vrije dagen en wanneer hij of zij wel op zaterdag of zondag moet werken. Het regelt ook onwrikbaar de verdeling van de totale sterkte over de dag, de avond en de nacht. Dat zijn allemaal verworvenheden van de vakbonden waarvan negentig procent van de politiemensen lid is. Bijna iedereen wordt al op de politieschool lid van een bond: “daar kreeg je gewoon een papier voor je, of je maar even tekenen wilde, wist jij veel”, verklaart een anonieme agent in een recent onderzoeksrapport van de Haagse politie over het functioneren van vakbonden en dienstcommissie. De contributie van de bond wordt automatisch ingehouden op het salaris. Geen van twintig ondervraagde agenten heeft enig idee wie in het bestuur van de bond namens hen deze rechtspositionele verworvenheden bewaken, maar de onderzoekers van de Haagse politie vonden bij hun recente onderzoek na lang zoeken twee adjudanten die wel eens ledenvergaderingen van de bond bijwoonden. De opkomst bij de vergaderingen viel zwaar tegen, want: “je kunt alleen vragen stellen, als je je eigen mening geeft zeiken ze je af.”

Hogere politieofficieren hebben in meerderheid de indruk dat de bonden de belangen van het personeel krachtig vertegenwoordigen. “Wel wil het belang van de organisatie nog eens uit het oog verloren worden”, merken zij op in het recente onderzoeksrapport. Maar het mag niet verbazen dat de bonden zo nauwgezet de rechtspositie bewaken, want dat maakt het leven comfortabeler voor bestuurders en leden, en de politie wordt toch al niet goed betaald - een hoofdagent verdient maximaal 4019 gulden per maand, de meeste commissarissen niet meer dan 9375 gulden. Ook is er veel verloop onder de agenten in de grote steden, altijd een teken dat de condities voor het werk niet voldoende aantrekkelijk zijn.

En nu wil minister Dales volgend jaar de hele politie op de nullijn zetten. Toch zouden de Haagse burgers beter af zijn wanneer ze iets meer moesten betalen voor de politie, maar er dan ook op konden rekenen dat in broeierige tijden extra agenten op straat komen, ook 's nachts, dat adjudanten en brigadiers zich ook eens op straat laten zien en de dertig man strandpolitie automatisch ander nuttig werk doen wanneer het regent op Scheveningen.

Een politieauto met twee agenten kost ongeveer honderd gulden per uur. Tien auto's met twintig agenten komen dan op duizend gulden per uur, en dat is wat we 's nachts op straat zien aan politie, hoewel de feitelijke totale kosten van de Haagse politie per uur 25 maal zo hoog zijn. Daarom zouden de Haagse burgers veel beter af zijn wanneer meer flexibiliteit met het dienstrooster gekocht kon worden in ruil voor een salarisverhoging. Minister Dales bewijst de burgerij een slechte, fantasieloze dienst door de nullijn te eisen voor alle ambtenaren, omdat het evident is dat de machtige vakbonden dan niet meer in zullen zijn voor een versoepeling van het moederrooster. Zo wordt de overheid volgend jaar niet duurder, maar evenmin efficiënter. Alleen voor de boeven is het moederrooster een geschenk van de vakbonden en van minister Dales, want hoeveel makkelijker maakt het hun planning niet!