EG schuift langzaam op naar een militaire ingreep

MIDDELFART, 26 APRIL. Twee dagen praten op een zonovergoten Deens eiland dit weekend bracht de EG een heel klein stapje dichter bij militair ingrijpen in de Bosnische burgeroorlog. Maar er was wel een loupe voor nodig om dat te kunnen waarnemen.

In het fraai gelegen kasteel Hindsgavl bespraken de twaalf ministers van buitenlandse zaken informeel wat Europa te doen staat. De frustratie is na Srebrenica toegenomen. De roep in de publieke opinie om "iets' te doen wordt met iedere tv-uitzending over oorlogsmisdaden sterker. De druk uit Washington om het wapenembargo op te heffen en luchtaanvallen uit te voeren nemen toe. Het afdwingen van het vliegverbod wordt in de media inmiddels algemeen aangeduid als een "nep-operatie', waar de Bosnische bevolking niets aan heeft. Gaat Europa nu z'n verantwoordelijkheid nemen, in een conflict dat in potentie de hele Europese zuid-oostflank in brand kan steken? Om die vraag draaien de ministers al weken heen.

De EG is er dit weekend niet in geslaagd een duidelijke keuze te maken. Strategische luchtaanvallen? Scherpere sancties? "Beveiligde gebieden' aanwijzen? Voluit oorlog voeren onder VN-vlag, à la Korea? Op alle vragen naar "actie' antwoordde de Deense raadsvoorzitter Niels Helveg Petersen als een boeddhist die per mantra de hemel aanroept: “We hebben geen enkele optie uitgesloten”. Ook militair ingrijpen dus niet, en dat was op zichzelf nieuws. Maar in de praktijk houdt de EG het voorlopig op de verscherpte VN-sancties die vandaag in werking treden. “We zijn vastbesloten die tot het uiterste toe te passen”, aldus minister Petersen.

De Deen kon gisteren de indruk niet wegnemen dat Europa weinig tot geen leiderschap toont in het conflict. De roep om luchtaanvallen of opheffing van het wapenembargo komt dezer dagen vooral uit Washington - niet uit Brussel of Kopenhagen. De twee weken geleden in Luxemburg afgesproken politie-actie op de Donau is nog steeds niet begonnen. “We hebben ons daaraan ernstig vertild”, zegt een betrokkene. De onderhandelingen met de oeverstaten Hongarije, Roemenië en Bulgarije verlopen moeizaam. Het blijkt voor EG-landen volkenrechtelijk zeer gecompliceerd om op een "vreemde' rivier schepen van derde landen tot stoppen te dwingen. Politiek is de "hulp' van de lidstaten in vooral Hongarije nog omstreden. Deze landen zouden door de EG eerst financieel gecompenseerd willen worden voor het economisch verlies dat zij lijden door de sancties.

Volgens Petersen zal er de komende weken verder worden gepraat, ,onderling, maar ook met de VS en Rusland''. Er wordt gerekend op een initiatief van de Amerikanen. Daar moet Europa dan op tijd een antwoord bij verzinnen. Bovendien zou de politieke situatie in Rusland na dit weekend drastisch gewijzigd kunnen zijn. De EG-ministers verwachtten dat Jeltsin zijn referendum zal winnen, waarna de politieke armslag voor het Westen in Bosnië toeneemt. EG-diplomaten menen dat na de massale economische steun van het Westen er van Jeltsin iets terug verwacht mag worden. Eigenlijk kon er dt weekend van de EG ook niet veel verwacht worden, zo merkte een Deense diplomaat vergoelijkend op. Het tijdstip van de bijeenkomst viel ongelukkig.

Op het kasteel Hindsgavl betrok men, noodgedwongen of niet, de bekende stellingen. De Fransen en de Britten vrezen een militair wespennest en wijzen ingrijpen af. De Duitsers mogen niet van hun grondwet. Gezamenlijk kwam men wederom tot de conclusie dat het opheffen van het wapenembargo geen oplossing is. Dat zou alleen leiden tot meer bloedvergieten. Alleen minister Kinkel liet doorschemeren dat als de VS het embargo toch willen opheffen, daar steun voor de Bondsrepubliek voor zou zijn. Maar voorlopig achtte hij de afwijzing door de EG-partners “alleszins begrijpelijk”. Militair ingrijpen zou volgens de ministers de humanitaire hulp aan de bevolking in gevaar brengen. De VN-grondtroepen, nu vooral in de rol van een bewapend Leger des Heils, zouden ook acuut een doelwit van Servische vergelding worden.

Bij een militaire operatie past bovendien een politiek doel en een duidelijk beeld van de vijand. Wat zou Europa in Bosnië precies willen bereiken? Moet er alleen tegen de Serviërs of ook tegen de Kroaten worden gevochten? De Kroatische oorlogsmisdaden jegens de moslims van de laatste dagen tonen nog eens aan dat het “allemaal niet zo overzichtelijk is”, zoals de Britse minister Hurd zei. Minister Petersen gaf als officiële EG-reactie dat de Kroatische wens voor (nota bene) een samenwerkingsakkoord met de EG “onmogelijk kan worden uitgevoerd, als de aanvallen voortgaan. We zijn zeer bezorgd en dat hebben we president Tudjman ook verteld”. Minister Kinkel onderstreepte dat militair ingrijpen “in ieder geval tot verdere escalatie zal leiden, met onomkeerbare gevolgen. Van wat nu komen kan is geen weg meer terug. Daarom is iedereen nu terecht zeer voorzichtig”.

Het EG-VN vredesplan met "autonome provincies' voor de verschillende etnische groepen in Bosnië-Herzegowina, lijkt intussen politiek steeds minder haalbaar. Nog iedere dag boeken de Servische Bosniërs terreinwinst - de moslims zijn inmiddels teruggedrongen in kleine enclaves. Straks hebben de Serviërs de oorlog gewonnen en zit het Westen met de brokken. Maar “een geloofwaardig militair plan” zei minister Petersen nog niet te hebben gezien. Ook de militairen adviseren de ministers tot terughoudendheid. Bosnië is geen Irak, waar helder weer en een kaal landschap voor de luchtmacht en haar "slimme wapens' ideaal terrein waren. Nu gaat het om een bewolkt klimaat en een bergachtig terrein, waar artilleriestukken geraakt zouden moeten worden, of kleine groepjes soldaten met mortieren. En ook de militairen willen graag tevoren weten welke politieke strategie ze geacht worden uit te voeren.

Voorlopig werd in Denemarken dan maar besloten om het bestaande beleid voort te zetten: de VN-sancties uitvoeren, maar dan beter. Er zal voor het eerst voor 24 uurs-bewaking aan de grenzen met Servië worden gezorgd. De bestaande sancties “beginnen effect te hebben”, aldus Petersen. De werkloosheid in Servië is nu 65 procent, de inflatie loopt in de duizenden procenten. Nieuwe sancties “kan de Servische economie niet incasseren”, meent hij. De VN-resolutie die vandaag in werking treedt behelst een totale zeeblokkade van klein-Joegoslavië, het blokkeren van alle tegoeden op buitenlandse banken, de inbeslagname van alle vliegtuigen, vrachtauto's en auto's in het buitenland, het stilleggen van het verkeer op de Donau en een vervoersverbod naar en door ex-Joegoslavië. Op verzoek van de Britten zal de EG bij de VN pleiten om een soort Hoge Commissaris voor de Sancties in te stellen. Een top-official die op regeringsniveau de toepassing van de sancties kan bewaken en coördineren.

Ook wil de EG nu ernst maken met weren van Servië en Montenegro uit internationale organisaties. Petersen zei op de komende bijeenkomst van de VN-organisatie voor industriële ontwikkeling, UNIDO, de Serven en Montenegrijnen te zullen weren. Het kwam hem op schamper gelach bij de slot-persconferentie te staan - daar zal Milosevic van opkijken.

Alle voorzichtigheid ten spijt zou de EG volgens sommigen nu toch in de richting van militair ingrijpen neigen. Niet alleen over de nadelen maar ook over de voordelen van selectieve luchtaanvallen is dit weekend serieus gesproken. Volgens de Duitse minister Kinkel is “nu de tijd aangebroken om daarover na te gaan denken”. De Nederlandse minister Kooijmans meende zelfs dat de twaalf nu voor het eerst inzien dat “niet àlle heil van de sancties hoeft te komen”. Er wordt nog wel geaarzeld “maar minder uitgesproken dan vroeger”, aldus een diplomaat. Het zou dan gaan om het bombarderen van Servische aanvoerroutes, artillerie en eventueel hoofdkwartieren. Er werden ook al voorzichtige stapjes in de richting van militair ingrijpen gedaan. De Britse diplomatie liet weten dat de Britten bereid zijn om luchtaanvallen rond Srebrenica uit te voeren. Mits het een reddingsoperatie betreft, bedoeld om de Canadese VN-troepen in Srebrenica te ontzetten, indien de Serviërs de aanval zouden hernieuwen. Op de constatering “we doen dus wel voor de Canadezen wat we de moslims onthouden”, volgde een gegeneerd zwijgen. Dat kon niet ontkend worden.