Op reportage met een Russische televisieheld; Ons land is wild

Alexandr ("Sasja') Nevzorov is een van de populairste televisie-persoonlijkheden van Rusland. Ruim twee jaar geleden werd hij op handen gedragen door democratisch links. Nu is hij de charismatische leider van nationaal rechts. Avond aan avond voert hij zijn journalistieke campagne tegen de "bende democraten' die het "grote Rusland' nu naar de rand van de afgrond brengen, waarbij hij zich weinig gelegen laat liggen aan de normen die de pers in een burgerlijke samenleving zou moeten naleven. Maar Nevzorov is daarover niet hypocriet. Rusland kan volgens hem alleen nog maar door "existentialistische persoonlijkheden' gered worden van het "Jeltsin-regime'. Niet omdat Boris Jeltsin geen krachtig mens is, integendeel, maar omdat hij zich omringt met intellectuelen. En in Rusland geldt nog altijd het adagium: wat goed is voor de intelligentsia is slecht voor het volk. Daarom moet de president morgen het referendum verliezen. Zo niet, dan zullen binnen een jaar de wapens uitkomst moeten bieden.

"Nee, geen hond. Dat is te lief. Alleen een schaap kunnen we gebruiken. Zo'n beest dat je bij kop en kont kan vastpakken en vervolgens hardhandig kan scheren. Die beelden snijden we dan door het materiaal heen dat we vandaag in Sint Petersburg hebben geschoten.'

We zijn zojuist met reporter Aleksandr Nevzorov en regisseur Michail Jermolov op reportage geweest. Michail Jermolov heeft de auto gereden en de scènes bijgelicht. Sasja Nevzorov heeft de camera bediend en de vragen gesteld. Want een televisie-journalist moet volgens Nevzorov vier dingen kunnen: ""autorijden, filmen, praten en schieten''. De eerste drie kwaliteiten laten zich raden. De laatste vaardigheid is van belang als je aan het front bent. Dan moet je als journalist je cameraman met automatisch vuur dekking kunnen bieden. Als het burgerlijke bestaan hem in Pieter naar de strot grijpt, gaat hij "naar de oorlog.' Louter en alleen "om in vorm te blijven.' Thuis heeft hij dan ook al twee jaar een Makarov-revolver liggen, een presentje van Afghanistan-held en ex-politieminister generaal Boris Gromov, de huidige onderminister van defensie die nu dus een "verrader' is die hij niet meer wenst te kennen.

In de twee-kamerwoning aan de Klinksi-prospekt, waar Nevzorovs reportage vandaag is gemaakt, is de echte gewapende strijd weliswaar nog niet uitgebroken maar de voortekenen voor een burgeroorlog hebben Nevzorov en Jermolov er wel waargenomen. Een vrouw van tachtig had al d'r haar laten afknippen toen ze op de radio hoorde dat je daar achthonderd roebel voor kon krijgen. Ze is daarom naar de kapper gegaan, dat heeft haar tweehonderd roebel gekost. Toen haar dochter vervolgens met de afgeknipte haren naar de winkel in de Marat-straat ging, bleek ze er slechts 108 roebel voor te krijgen. Het hele project was begonnen om wat vlees te kunnen kopen voor de paasdagen, maar eindigde met een verlies van 92 roebel op een pensioen van tienduizend. De lege ijskast, die haar dochter bereidwillig opent, moet dat illustreren.

Sasja Nevzorov stelt geen vragen meer. Hij weet wat er aan de hand is. We springen meteen in de auto richting Marat-straat. Daar is op nummer 31 de oude horloge- en klokkenwinkel gevestigd die nu in hoofdhaar doet. Als een volleerde para jumpt Nevzorov met zijn acht-millimetercamera (een cadeautje van de Canadese televisie uit de tijd dat hij in het Westen nog populair was) naar binnen. De rij van vijftien oudere vrouwen komt meteen tot leven. ""Sasja! Sasja Nevzorov is gekomen. Opdat we niet bedrogen worden'', roept de een. ""Ik geef m'n haar alleen af tegen Nevzorov-prijzen'', schreeuwt een ander. De twee meisjes achter de toonbank krimpen ineen. Ze blijven de haren afwegen op de aftandse groene weegschaal, waarna ze worden gladgestreken en gesorteerd naar kleur in kartonnen dozen worden opgeborgen. Maar ze durven alleen nog fluisterend tegen de verkopers te zeggen dat de lokken langer moeten zijn dan 25 centimeter en dat die achthonderd roebel, waarvan de radio gewag heeft gemaakt, de prijs per kilo is.

Terug in het gebouw van de Petersburgse televisie aan de Tsjapoegina-straat geeft Sasja zijn redactrice Tamara opdracht om het schaap te zoeken dat straks voor de camera geschoren moet worden. Alleen zo kan de metafoor van de oude oma de zo noodzakelijke maatschappelijke lading krijgen. Een eenvoudige grootmoeder uit de Sovjet-middenklasse die voor waardeloze roebels wordt kaalgeplukt om keiharde westerse dollar-pruiken te maken; dat is pas een symbool voor het Rusland anno 1993. Zulke beelden heeft Aleksandr Glebovitsj Nevzorov nodig voor zijn dagelijkse programma Zeshonderd seconden. Daarmee kan de verkiezingscampagne tegen de "democraten', die morgen het referendum om president Jeltsin hopen te winnen, reliëf krijgen.

Roem

Sjestsot sekoend wordt elke avond na het journaal van het voormalige sovjet-kanaal Ostankino via de lokale Petersburgse televisie uitgezonden maar is in grote delen van europees Rusland eveneens te ontvangen. Volgens de makers kijken er dagelijks zeventig miljoen mensen naar het programma, bijna de halve Russische bevolking. Dat is een beetje overdreven. Maar het is niet geflatteerd om vast te stellen dat het een van de populairste nieuws-programma's in Rusland is. Het is razendsnel gemonteerd, duurt op de kop af tien minuten en is altijd interessant. Van een integraal op prime time uitgezonden persconferentie van president Boris Jeltsin, waarop de kijkers in de aanloop naar het plebisciet zo ongeveer om de dag worden vergast, kun je dat niet zeggen.

Ook de critici van Nevzorov kunnen niet ontkennen dat Aleksandr Glebovitsj een ware "professional' is, een vakman die weet hoe je de aandacht vasthoudt en dus nooit wegzakt in gezever. Die roem begeleidt Nevzorov nu al drie jaar, zij het dat zijn fans tegenwoordig uit geheel andere hoek komen. Vóór de mislukte staatsgreep van de KGB in Litouwen en Letland in januari 1991 was hij de held van nagenoeg iedereen. Zeker toen hij zich openlijk inzette voor de democratische burgermeesterskandidaat Anatoli Sobtsjak in Leningrad, een der weinige mannen die in het perestrojka-tijdperk president Michail Gorbatsjov enigszins de baas kon. Nevzorov was in die dagen de eerste die de criminaliteit in de sovjet-samenleving aan de kaak stelde. Of het nu ging om de Mercedes die de plaatselijke partijchef zich had aangeschaft dan wel de kakkerlakkenspray's die een lokale staatsfirma als deodorant verkocht, Nevzorov deed het zonder aanzien des persoons en op een manier die in de trage journalistieke cultuur van Rusland ongekend was. Hij was bovendien een oude stuntman, een mooie jongen dus.

Maar toen Nevzorov in januari 1991 voor de "zwarte baretten' koos die in Vilnius en Riga de Sovjet-orde dachten te kunnen herstellen en hij over die "heldendaden' zijn film Nasji (De Onzen) maakte, wisten zijn democratische bewonderaars niet hoe snel ze zich uit de voeten moesten maken. Nevzorov werd op slag de held van die curieuze coalitie van militaire ijzervreters, waarachtige communisten, radicale nationalisten en hypervrome orthodoxe gelovigen die zich de laatste anderhalf jaar tegen Jeltsin en diens democraten hebben verenigd. Toen hij ook nog eens een eigen maatschappelijke beweging (Nasji) besloot op te richten, een organisatie die het Russische Rijk in zijn oude glorie wil herstellen en die sinds kort wordt geleid door een gemankeerde bokstrainer, wisten de democraten het helemaal zeker. "Sjoerik' noemt Sobtsjak zijn voormalige pr-man nu daarom kleinerend.

Doodgravers

Het kan de 34-jarige Nevzorov de bout hachelen. Of beter, het sterkt hem alleen maar in zijn keuze tégen de doodgravers die "ons' grote Rusland naar de filistijnen hebben geholpen. Want Nevzorov was tégen, is tégen en zal altijd tégen zijn. Nooit heeft hij zich aangesloten bij de communistische partij. Naar eigen zeggen is hij niet eens lid geweest van de jeugdbeweging Komsomol. Hij is een rebel uit principe, zij het met een "cause'. Het redactielokaal van Zeshonderd seconden getuigt daarvan. Een borstbeeld van de eerste tsjekist Felix Dzerzjinski (Sasja is de kleinzoon van een NKVD-generaal die na de Tweede Wereldoorlog korte metten heeft gemaakt met de nationalistische oppositie in de Baltische landen), schietschijven met kogelgaten (""en zo zal het met iedereen gaan''), opgezette beesten, bere-schedels, tsaristische vlaggen en een groot plakaat met een getekende vuist plus de tekst ""voor de democraten'' sieren de drie kamertjes op waar zijn vijftien secondisten aan het programma werken.

Dit team draagt Nevzorov op handen. De mannen in de ploeg hullen zich uit identificatie ook in een zwart-leren jack. Nezvorov is voor hen, zoals de Petersburgse Euro-Aziatische filosoof Aleksander Doegin het onlangs bij een demonstratie zei, de "waarheid'. Hij is "het licht' in de strijd tegen het "vingerloze monster' Jeltsin.

De democraten rond Jeltsin proberen hem op hun beurt dwars te zitten. Ze zien in Nevzorov een veel serieuzere tegenstander dan in die grijze muizen die de oppositie in het parlement aanvoeren. Al drie keer heeft de leiding van de staatsomroep Nevzorov afgelopen anderhalf jaar van het scherm willen verbannen. Steeds is het mislukt.

Het laatste fiasco dateert van eind vorige maand. Toen president Boris Jeltsin op zaterdag 21 maart via een televisiespeech een veredelde noodtoestand afkondigde - waarvan vijf dagen later overigens niets terecht bleek te zijn gekomen - was dat een kolfje naar Nevzorovs hand. In een vlijmscherp commentaar concludeerde hij in zijn eerste uitzending onder "speciaal bestuur' dat de tijd nu toch echt rijp was om gewapende groepen tegen het "regime-Jeltsin' te formeren. Dat was hèt alibi waarop de presidentiële leiding van de televisie had gewacht. Nevzorov werd met onmiddellijke ingang uit de programmering verwijderd. Hij had het "grondwettelijke bestel aangerand', "oorlogspropaganda' bedreven en de "nationale en sociale intolerantie' ook anderszins "aangewakkerd', aldus voorzitster Bella Koerkova van de federale televisiedienst.

De daadkracht van Koerkova, een Jeltsin-gezinde parlementariër die behalve door haar vrienden door bijna iedereen "een kreng' wordt gevonden, draaide echter op een drama uit. Voor het gebouw van de Petersburgse televisie verzamelden zich onmiddellijk de fans van Nevzorov. Een dag eerder waren er op initiatief van burgemeester Sobtsjak bijna net zoveel demonstranten bijeen gekomen om Jeltsins halve machtsgreep te ondersteunen.

Bella Koerkova hield het alles bij elkaar veertien dagen vol. Halverwege deze twee weken zag ze dat een debâcle onvermijdelijk was en zocht ze nog een uitweg in "bevel 104-K'. Daarin werd bepaald dat voortaan alleen het lokale journaal Feit en het sportbulletin nog live mochten worden uitgezonden. Maar toen Nevzorov op 6 april weer in de ether verscheen, werd ook over dit dienstbevel niets meer vernomen. Nevzorov bleek gewoon in ere hersteld en hij pakte de draad weer onverstoorbaar op met reportages over de verkoop van woonhuizen aan een Zwitserse belegger, de dood van een elf maanden oud ondervoed jongetje, de vernieling van monumenten van het Rode Leger in Berlijn en een moord die in verband stond met suikerdiefstal uit staatswinkels.

Hij had daarvoor slechts één concessie moeten doen. Hij zou tijdens de uitzending niet meer vloeken. Voor Sasja, die normaliter scheldend en vloekend door het leven gaat ("fuck off', "neuk je moeder' of "laat die zwarte reet toch oplazeren', klinkt er om de vijf minuten uit zijn mond), was dat geen misselijke kniebuiging. Een van zijn vrienden is namelijk Edoeard Limonov, de schrijver van de in Rusland nog altijd relevante zin ""we zijn niet tegen de macht, we zijn tegen hùn macht, we zijn voor de macht van het tuig.''

Maar bij dat compromis is het gebleven. Zijn grote voorbeelden zijn niet voor niets Aleksander III (de tsaar op wie de broer van Lenin een aanslag beraamde), Fjodor Dostojevski, generaal Lavr Kornilov (de man achter de mislukte staatsgreep tegen Aleksandr Kerenski in 1917), de vorig jaar overleden conservatieve filosoof Lev Goemilov (de zoon van Anna Achmatova) en vader Ioann, de metropoliet van Petersburg en omstreken.

Verscheurd hart

""Pfff. Ajajaj. Als Kornilov er in augustus 1991 nou eens bij was geweest, dan had hij de knuppel gebruikt tegen die schoften, tegen al die anti-Russische lieden die de staat ondermijnen'', zoals Nevzorov verzucht. ""Ook voor mij is de tijd van compromissen al twee jaar geleden geëindigd. Mijn geweten handelt niet via compromissen. Helaas zeggen mijn kameraden in de oppositie, mensen die voor mij autoriteit hebben, dat de tijd nog niet voorbij is. Ongeacht hun vrije wil, hun trots en hun onafhankelijkheid, menen zij dat er nog compromissen gesloten kunnen worden. Metropoliet Ioann zegt dat bijvoorbeeld. En als hij zegt dat de tijd nog niet rijp is, accepteer ik dat met een verscheurd hart.''

Inderdaad, Nevzorov is niet alleen een Robin Hood maar ook een vroom mens. Voor hem is Ioanns "heilige' woord wet. Dezelfde Ioann die afgelopen zaterdag in zijn paaswens tot de gelovigen aldus voor Ruslands wederopstanding bad: ""Jezus Christus werd verraden door de jood. Rusland bleek ook verraden te zijn door dwazen. Roes is gedood met Christus, Roes is met Christus gekruisigd. Met Christus zal hij opstaan. Amen.''

Die renaissance zal volgens Nevzorov het werk zijn van een kleine groep uitverkoren strijders die het Russische volk naar de overwinning moet leiden. Dat is een gedachtengang die in Rusland een diepe traditie heeft, waaraan links èn rechts zich de afgelopen eeuw heeft vergrepen. Ze leeft volgens Nevzorov nog steeds omdat Rusland in wezen een "existentalistisch' land is waar "avonturisme' de loop der dingen bepaalt. ""Het Russische volk houdt van spanning, wil niet matig leven. Het Russische volk is het meest strijdlustige volk ter wereld, juist omdat onze staat nog niet door de vleesmolen van de civilisatie is gegaan. We hebben de meest strijdbare persoonlijkheden. Dank zij die persoonlijkheden is een revolutionaire opstand mogelijk.'' De intellectuelen zullen het moeten ontgelden. Want ""helaas is Rusland een land waar òf de intelligentsia goed leeft òf het volk. Intellectuelen zijn er alleen maar op uit om verraad te plegen. Als de tsaar wordt verdreven, drinken ze daar champagne op. Wij zijn dus tegen de intelligentsia,'' aldus Nevzorov.

Wie die persoonlijkheden zijn die Rusland zouden kunnen redden? ""Generaal Aleksandr Lebed (commandant van het Russische leger in de van Moldavië afgescheiden Dnjestr-republiek, naar eigen zeggen een "vrije kater' - red.), ik zelf, Aleksandr Sterligov (een KGB-generaal die volgens Nevzorov tijdens de coup van augustus 1991 uit "haat tegen de communistische rovers' even de weg is kwijtgeweest en toen dus "spijtig genoeg' bij Jeltsins witte huis was te vinden in plaats van aan de andere kant), Viktor Alksnis (de "zwarte' Letse kolonel van het Front van Nationale Redding) en Jeltsin.''

Jeltsin? Ja, ook Jeltsin. ""Helaas staat hij aan de andere kant. Maar hij is geen democraat. Hij is een veel grotere persoonlijkheid dan Gorbatsjov. Als hij niet zou drinken, zou hij een van ons zijn. Qua psycho-energie is hij een zeer manlijk mens. Kijk naar zijn biografie. Toen hij jongetje was, speelde hij al met granaten en verloor daarbij een paar vingers. Op het dak van de trein, waarmee hij als jongen door het land reisde, speelde hij kaart om zijn leven. In welke kring kaart je om je leven? Onder arbeiders? Nee. Onder studentjes? Nee. Alleen onder dieven, louter onder dieven. Daarom heeft Jeltsin mijn sympathie.''

Parlementsvoorzitter Roeslan Chasboelatov, die de spin in het web tegen de huidige regering pretendeert te zijn, speelt in zijn ogen dus geen rol. Nevzorov rekent slechts op een "microscopisch' groepje. Alles bij elkaar geen indrukwekkend aantal, zou je zeggen. ""Aha, je bent al Russisch geworden. Je zoekt vechters, besluitvaardige mannen. Dat is een absoluut Russische kijk op de politiek. Want voor ons is macht iets absoluuts, jaloersmakend, iets afschuwelijks, iets verlokkends. Ons land is wild.''

""Wij zullen daarom overwinnen, zoals in 1945'', weet Nevzorov. Wat een overwinning is? ""Het doden van de vijand. In dat geval zal de Goelag-archipel van Solzjenitsyn gelezen worden als een goedaardig kindersprookje.''

Zelf zal hij daar niet bij zijn. Hij realiseert zich dat hij door zijn medestanders in de oppositie dan wellicht "misbruikt' zal worden. Maar nu is elk bondgenootschap tegen de "bende' in Moskou geoorloofd. ""Ik ben geen outsider en zal dat ook niet worden. Maar ik heb andere plannen met het leven, ik heb een ander karakter. Voor westerlingen en geciviliseerde mensen - en wij Russen zijn niet beschaafd - is dat wellicht onbegrijpelijk. Maar bij ons zullen waarschijnlijk de meest verschrikkelijke dingen gaan gebeuren. De puinhoop zal nog lang duren. Maar binnen een jaar zal de echte strijd beginnen,'' aldus Nevzorov.

""Er komt oorlog. De mensen die nu de macht hebben, hùn macht, zullen het land daarheen voeren. We zijn er klaar voor. Laat God mij de kracht geven om te sterven voor het moederland.''