"Dood de Boer!': radicale leider zweept ANC-jeugd op

JOHANNESBURG, 24 APRIL. Als een Amerikaanse rapkoning brengt hij zijn publiek van zwarte jongeren in trance. Hij leidt de toyi-toyi en dreunt op het ritme van de krijgsdans de woorden die in Zuid-Afrika klinken als een oproep tot rassen-oorlog: “Kill the Boer, kill the farmer” - dood aan de extreem-rechtse blanken, dood aan de boeren. Iedereen zingt als vanzelf mee.

Een optreden van Peter Mokaba (35), voorzitter van de Jeugdliga van het ANC, is theatraal en huiveringwekkend. Blanken vragen zich af welke bedoelingen Mokaba heeft met zijn militante, opzwepende toespraken, in een tijd dat de moord op de zwarte leider Chris Hani vooral onder zwarte jongeren raciale sentimenten doet opflakkeren. En Mokaba is niet zomaar iemand. Hij leidt een organisatie met naar eigen zeggen 450.000 leden, die wordt gezien als het vangnet van de groeiende onvrede onder de radicale jongeren.

Mokaba's optreden staat ver af van de kalme en matigende woorden van zijn baas Nelson Mandela, zelf oud-voorzitter van de Jeugdliga. Sinds de moord op Hani heeft Mandela voor de televisie en in openbare toespraken geprobeerd de woede onder de zwarte bevolking niet te laten ontaarden in wraak op blanken. Het Afrikaans Nationaal Congres heeft immers een non-raciale traditie hoog te houden.

Het toonverschil binnen het ANC heeft geleid tot speculaties over een kloof tussen de gematigde leiders en de radicale jongeren en een afbrokkelend gezag van Mandela in eigen kring. Het blanke Afrikaner dagblad Beeld sprak in een hoofdartikel over “ANC-racisme” en vroeg zich af wat er zou gebeuren wanneer een zaal vol blanken zou zingen: “Skiet die kaffer”. De politie heeft inmiddels een onderzoek aangekondigd naar Mokaba's opruiende woorden, die hij het afgelopen weekeinde in een township bij Kaapstad als zo vaak bezigde.

Mokaba zit er niet mee. In zijn kale kantoor op de veertiende etage van het ANC-hoofdkwartier in Johannesburg doet hij de slogan met veel omhaal van woorden af als gewone retoriek van de anti-apartheidsstrijd. Het “Dood aan de Boer” is geen officiële ANC-politiek. “We zijn boos door de moord op Chris Hani. Wij verlangen terug naar de dagen van de gewapende strijd, toen we na elke slag terugsloegen. Deze kreet komt voort uit de gewapende strijd. We gebruiken de leus al jaren om onszelf te motiveren en bezieling te geven. De Boer is een woord voor de vijand en de leus geeft aan dat we nog steeds bereid zijn de vijand te vermoorden. Het is daarom niet in strijd met het feit dat we blanken binnen het ANC hebben; we willen dat meer blanken zich bij ons aansluiten. We zijn non-raciaal en tegen een raciale oorlog.”

Mokaba, ook lid van het ANC-hoofdbestuur, verwerpt de beschuldiging dat hij in explosieve tijden gevaarlijke emoties aanwakkert: “De emoties zijn niet door mij opgezweept, maar door de moord op Chris Hani”. Zijn oproep aan de jeugd om zich te bewapenen, is bedoeld om “zichzelf te verdedigen tegen het leger en de politie”. Mokaba: “Onze overwinning zal worden afgemeten aan de manier waarop we apartheid weten te verslaan zonder te belanden in een rassenoorlog. Dat is een van de moeilijkste uitdagingen voor het ANC: een non-raciale oorlog voeren tegen een racistische aanval. Ook de jeugd moet non-raciaal blijven”.

Mokaba gelooft wel dat de moord op Hani, de secretaris-generaal van de communistische partij en na Mandela de populairste leider van het ANC, tot een herziening van de strategie moet leiden. De militante sentimenten van de aanhang dwong de leiders de afgelopen week een zes weken durend programma van demonstraties en acties aan te kondigen. Het niet gedefinieerde programma moet de regering-De Klerk dwingen tot concessies die zij waarschijnlijk aan de onderhandelingstafel toch al had willen doen: een verkiezingsdatum op korte termijn en een Overgangsraad met zwarte partijen. Het lijkt vooral een kosmetische poging de achterban te overtuigen dat de radicale kleur aan de onderhandelingstafel niet verbleekt.

“We hebben tot nu toe onderhandeld en onze mensen veranderd in toeschouwers. Dat heeft tot veel frustratie geleid: terwijl we onderhandelen, worden elke dag in de townships mensen vermoord door het regime van De Klerk. Het regime onderhandelt niet te goeder trouw. Het heeft een strategie om het ANC te verzwakken - de moord op Hani past daarin (overigens is tot nu toe geen verband aangetoond tussen de verdachten en de regering, red). Men probeert een radicale verandering onder een ANC-regering te voorkomen. Daarom worden de mensen verwijderd die in hun ogen militant en radicaal zijn, de revolutionairen.”

Peter Mokaba maakte in de jaren tachtig naam binnen de anti-apartheidsbeweging in Noord-Transvaal. Zijn loopbaan kende de gebruikelijke routine van verzet, politie-vervolging en perioden van detentie. In mei 1991 kwam Mokaba in opspraak door persberichten dat het ANC een onderzoek naar hem had ingesteld, omdat hij ervan werd verdacht een genfiltreerde agent van de veiligheidspolitie te zijn. De organisatie sprak hem vrij van alle blaam. Sindsdien profileert hij zich sterk op de linkerflank van het ANC, vaak in gezelschap van Winnie Mandela en wijlen Chris Hani.

Mokaba ontkent dat de afstand tussen leiders en jongeren na de moord op Hani is gegroeid. “Ik geloof persoonlijk niet dat comrade Mandela gematigd is. Hij leidt een militante bevrijdingsbeweging. Wij verschillen alleen in de manier waarop wij ons uitdrukken. Hij wordt gezien als de leider van Zuid-Afrika, ook door mensen die niet tot het ANC behoren. Hij spreekt tot Zuid-Afrika, ik spreek tot een specifieke aanhang. Het ANC zal door de Jeugdliga de jeugd blijven controleren, maar dat moet niet ons doel zijn. We moeten de energie van de jeugd aanwenden, opdat zij niet explodeert.”

President De Klerk riep deze week alle partijen op met ideëen te komen voor de "verloren generatie': de naar schatting zes miljoen zwarte jongeren die hun school niet hebben afgemaakt en werkloos in de townships leven. Mokaba denkt aan massale werkprogramma's en een onderzoek naar de capaciteiten van elke individuele jongere. “We moeten nieuwe criteria vinden. Jongeren die hun schooldiploma niet hebben gehaald omdat ze betrokken waren bij de struggle, hebben vaak andere kwaliteiten geleerd in hun werk voor de gemeenschap. De samenleving moet hun een aandeel geven in het nieuwe Zuid-Afrika. We moeten het menselijk kapitaal ontwikkelen, want daarmee moeten we een nieuwe natie opbouwen. We moeten de jongeren laten zien dat het van belang is zich te ontwikkelen, dan wint een instituut als de school ook weer respect terug. Nu ziet een jongere in de townships zijn leraar ondanks diens opleiding op een fiets rijden. Hij ziet de crimineel in een BMW rijden. Dan is er geen prikkel om een opleiding te volgen, want je eindigt als die leraar. Dus neem je kortste weg naar de BMW. Het waardenstelsel is door de apartheid vernietigd, dat moeten we van onderaf weer opbouwen.”