DE TWEE GEZICHTEN VAN CHASBOELATOV

The Struggle for Russia - Power and change in the democratic revolution door Ruslan Khasbulatov (redactie Richard Sakwa) 270 blz., Routledge 1993, f 77,25 ISBN 0 415 09292 2

Er moet een moment zijn geweest, ergens in 1992, of misschien was het wel 1993, waarop Roeslan Chasboelatov, voorzitter van het Russische parlement en rivaal van president Jeltsin, het gevoel moet hebben gekregen dat de buitenwacht te weinig weet had van de rijke gedachtenwereld en de boeiende persoonlijkheid van Roeslan Chasboelatov. En dus schreef hij een boek, dat ons twee weken geleden bereikte - net op tijd, want morgen immers gaan de Russen naar de stembus om de verbitterde strijd om de macht in Rusland tussen Boris Jeltsin en Chasboelatov een stapje dichter bij een oplossing te brengen.

The Struggle for Russia, zo doopte Chasboelatov zijn boek - een passende titel gezien het moment van verschijnen. Het is een wat merkwaardig boek, om meer dan een reden. Ten eerste de titel, die suggereert dat de lezer iets krijgt voorgeschoteld dat met de commotie in de Russische leiding van het afgelopen jaar te maken heeft: hier zal Roeslan Chasboelatov uiteenzetten wat hij tegen Boris Jeltsin heeft.

Helaas, die machtsstrijd komt niet in het boek voor. Pas op de allerlaatste pagina's kan de goed ingevoerde lezer - en dan nog met moeite - een spoortje terugvinden van wat aan de vooravond van het belangrijke referendum van morgen wat licht werpt op de motieven van een van de twee hoofdpersonen in het verbitterde conflict tussen de president en de voorzitter van de Opperste Sovjet en het Volkscongres. The Struggle for Russia moet als titel dan ook meer in het algemeen worden gezien: het gaat om Chasboelatovs denkbeelden over de transformatie die Rusland de komende jaren en zelfs decennia te wachten staat.

Een andere reden waarom dit boek merkwaardig is, is belangrijker. The Struggle for Russia valt uiteen in drie losstaande, slechts in chronologische zin met elkaar verbonden delen. Het eerste deel bestaat uit een interview door twee Russische journalisten en stamt uit de periode voor augustus 1991, toen de Sovjet-Unie nog bestond, toen Michail Gorbatsjov nog president en partijleider was en toen er nog geen couppoging tegen diezelfde Gorbatsjov was geweest. Het tweede deel betreft die couppoging: het is het relaas, zeer persoonlijk en zeer subjectief, van de 19de, 20ste en 21ste augustus 1991, toen Chasboelatov samen met Boris Jeltsin, de toenmalige Russische premier Ivan Silajev en het Russische parlement de greep naar de macht van het Staatscomité voor de Noodtoestand weerstond. Het derde deel tenslotte bestaat uit de Gedachten van Chasboelatov na de coup, na de val van het communisme, na het uiteenvallen van de Unie en na de verdwijning van Michail Gorbatsjov. En die drie delen sporen slecht. Sterker nog: er treden drie Chasboelatovs naar voren, die op cruciale punten flink van elkaar verschillen.

BRAVE COMMUNIST

In het interview-gedeelte geeft de voorzitter van de Opperste Sovjet en het Volkscongres wat bijzonderheden over zijn persoonlijk leven: hoe hij als kind uit zijn geboorteland Tsjetsjenië, met zijn ouders en honderdduizenden andere Tsjetsjenen, naar Kazachstan werd gedeporteerd, hoe hij later in Moskou rechten en economie ging studeren, hoe hij carrière maakte in de Komsomol, hoe hij het Westen (ook ons land) op studiereizen leerde kennen en hoe hij afstand begon te nemen van de vooral economische leerstellingen van het officiële marxisme. Hij vertelt over zijn drukke werkzaamheden, over zijn voorstellingen van de inrichting van de economie en de hervormingen die Rusland wachten, hij delibereert over Adam Smith en Trotski, Preobrazjenski en Boecharin en niet te vergeten over Roeslan Chasboelatov, want hij laat niet na te vermelden dat hij niet, zoals Boris Jeltsin, vaak op de tennisbaan te vinden is en al evenmin, zoals Ivan Silajev, het zwembad frequenteert: Chasboelatov werkt alleen maar. En verlegen is hij ook.

Uit dit eerste deel komt een brave communist te voorschijn, wiens denkbeelden zich alleen op het gebied van de economie van de officiële marxistische dogma's onderscheiden; een man die in de Unie gelooft, het stalinisme verfoeit maar zich waar het de politiek betreft niet of slechts in gemeenplaatsen uitdrukt. Een van zijn weinige helden is Aleksandr Roetskoj, op dit moment Jeltsins vice-president en bondgenoot van Chasboelatov in de strijd om de macht. Roetskoj, zegt Chasboelatov, is een echte communist, een overtuigde communist: zonder hem is de zaak van het communisme ""gedoemd'' om ""historisch compleet te worden vernietigd''.

Maar verder maakt Chasboelatov in dit eerste deel, genspireerd door zijn twee ondervragers - bewonderaars, want vragen als ""Bent u, nu u zo hoog opgeklomment bent, uw oude vrienden vergeten?'' getuigen niet van een kritische instelling - vooral duidelijk dat hij het zeer met zichzelf heeft getroffen, dat hij erudiet is en stapels boeken heeft gelezen en dat hij een krachtig voorstander is van radicale economische hervormingen. En Michail Gorbatsjov, tsja, de man is een historische figuur, jammer dat hij weinig daadkrachtig is.

DE DAPPERSTE

Deel twee, over de coup van augustus 1991, toont een andere Chasboelatov: hier krijgen we de doener te zien, de dappere Tsjetsjeen, die drie dagen lang koelbloedig de onzichtbare monsters van het Staatscomité voor de Noodtoestand weerstaat. Niet alleen natuurlijk: er waren ook die parlementariërs in het belegerde Witte Huis, en de betogers voor de deur, en natuurlijk waren er Boris Jeltsin en Ivan Silajev. Maar toch, de dapperste was hij, want Jeltsin ""verbleekte'' wel eens en Silajev nam, toen het er even op leek dat het Witte Huis zou worden bestormd door de KGB'ers en de speciale troepen van de duistere machten van het ""reactionaire communisme'', zelfs gewoon de benen! Iedereen trok toen even wit weg, maar hij bleef gewoon in zijn kantoor zitten, uitgerekend in de vleugel van het Witte Huis die als eerste voor bestorming in aanmerking kwam! ""Ik bleef in mijn stoel zitten, rookte mijn pijp en merkte koeltjes op dat ik de noodzaak niet inzag mijn bureau te verlaten.'' Kuifje in Moskou.

Het derde deel geeft de Denker Chasboelatov te zien: hier zet hij zijn Ideëen uiteen, over de macht bijvoorbeeld (""Gedachten van de Voorzitter'' is de titel van het hoofdstuk waarmee dit derde deel opent), over de scheiding van de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht, de rol van het parlement, en wat dies meer zij. Het is geen slecht hoofdstuk, zoals het ook geen slecht boek is; het deel over de coup is zelfs bepaald onderhoudend. Chasboelatov is allesbehalve dom, hij is ook, zeker op economisch gebied, heel onderlegd. Alleen - hij zegt niets: The Struggle for Russia is één lange aaneenschakeling van kundig geformuleerde gemeenplaatsen waarmee hij zich bij de Westerse lezer onmogelijk een buil kan vallen.

STRAATVECHTER

Het is opvallend, hoe weinig de Roeslan Chasboelatov van The Struggle for Russia lijkt op de Roeslan Chasboelatov die we nu al een jaar lang tegenkomen in die andere 'struggle for Russia', de machtsstrijd met Jeltsin die een voorlopige climax bereikt in het referendum van morgen. Tegenover de kalme, bedaagde, redelijke, zij het ietwat zelf-ingenomen intellectueel van het boek staat een volstrekt andere Chasboelatov: een verbale straatvechter uit de Kaukasus, een populist, aalglad, venijnig, een meedogenloze raspoliticus, afwisselend vleiend en dreigend, een va banque speler die altijd nèt niet te ver gaat.

Neem zomaar een toespraak, die van de 16de van deze maand, tot zijn eigen parlementariërs, een van de vele in de campagne voor het referendum en zo 'gewoon' dat ze de Westerse media niet heeft gehaald. Jeltsins adviseurs worden er voor ""Raspoetins'' uitgemaakt. Chasboelatov portretteert zichzelf als de onschuldige professor die niet tegen die Raspoetins is opgewassen: met hun ""slimme trucs'' en hun ""idiote decreten'' proberen ze hem, ""een academicus die op universiteiten werkt en nooit carrière heeft gemaakt in de partij'', een loer te draaien.

Hij vleit ook graag, hij prijst de ""wijze'' toespraken van de voorgaande sprekers, hij trekt zich ""alle kritiek beleefd aan'', maar ""u moet ook akkoord gaan met mijn kritiek op u, en trekt u er conclusies uit!''. En let goed op, zegt Roeslan Chasboelatov, want u, parlementariërs, en het volk zelf wordt door de Raspoetins vernederd en beseft het niet: ""Waarom zouden wij, het parlement, steeds moeten bewijzen dat we essentieel zijn? Stel u eens voor hoe bang het volk moet zijn als het parlement al moet bewijzen dat het noodzakelijk is!'' Nee, als de Raspoetins aan de macht komen, Jeltsin en zijn kring, is het met de democratie in Rusland gedaan: ""Bent u het geluid van voetstappen en het geluid van laarzen al vergeten? Hebt u dat nog eens nodig? Begrijpt u niet dat als dit lawaaiige en grappige Volkscongres niet zou bestaan, dat geluid van laarzen er weer zou zijn, de hiel die 's nachts uw deur intrapt, om twee uur in de ochtend?'' Niemand heeft ooit voor de afschaffing van het parlement gepleit, maar Roeslan weet wel wat de Raspoetins graag willen.

Zo'n toespraak - en helaas die niet alleen - staat in alle opzichten haaks op het boek The Struggle for Russia. Die toespraken zijn, net als het boek, aaneenschakelingen - maar niet van kalme gemeenplaatsen die bedoeld zijn voor de Westerse lezer, maar van knappe staaltjes van verbale manipulatie, bestemd voor de Russen. Ze vormen stuk voor stuk één grote brei van dreigementen en gevlei, hele en halve waarheden, sarcasme, simplificaties, en quasi-bescheidenheid. Roeslan Chasboelatov is, kortom, een man met veel gezichten. Welk zijn ware gezicht is, is niet duidelijk. Maar duidelijk is wel dat het met Roeslan Chasboelatov oppassen geblazen is.