Heeft een stokvis een geweten?

Het gaat steeds beter met de filosofie in Nederland. Zo lees ik in het Filosofie Magazine dat het diner pensant bloeit als nooit tevoren. Er zit onmiskenbaar ontwikkeling in het diner pensant. Was het diner pensant aanvankelijk niet meer dan een lezing tussen hoofdgerecht en dessert, volgens Ida Jongsma, wijsgeer en uitbater van het Amsterdamse hotel De Filosoof, is er steeds meer behoefte aan “een socratisch gespreks-diner”, waarbij de disgenoten al bij de soep met elkaar in debat gaan.

U kunt zich nog opgeven voor het diner-pensant van 6 mei a.s., wanneer onder leiding van Jos Kessels wordt gefilosofeerd over de integratie van etnische minderheden. Voor 140 gulden (exclusief drank) kunt u gezellig meedenken over het lot van de allochtoon. Haast, want aan het diner pensant-tafeltje in De Filosoof is slechts plaats voor zes deelnemers.

Maar nu even wat anders. Voor mij ligt de map Filosoferen op de basisschool, voor vijftig gulden aangeschaft bij het Centrum voor Kinderfilosofie te Amsterdam. De map, zo lees ik, is het resultaat van een veldproject, dat in 1989 door de onderwijsbegeleidingsdienst Zuid-Kennemerland is opgestart om de mogelijkheden van filosoferen in het basisonderwijs te verkennen.

Een mooi initiatief, dat nieuwsgierig maakt, vooral als je zelf vader bent van een schoolgaand kind. Het blijft met dat moderne onderwijs natuurlijk wel oppassen. Voor je het weet, zijn boekhouden en rekenen afgeschaft en wordt de tere kinderziel opgezadeld met Hegel of Heidegger, in welk geval ik mijn dochter nog liever zou overplaatsen naar de nonnenschool van Rolduc.

Volgens de map zijn filosofische vragen vaak ogenschijnlijk onzinnig en onmogelijk. De map geeft een voorbeeld van zo'n vraag: “Heeft een stokvis een geweten?”

Wat valt daar op te zeggen? Bijzonder weinig, erkennen ook de samenstellers van de map. Wij moeten echter de kinderen duidelijk maken waarom daar zo weinig over te zeggen valt. Om dat doel te bereiken, moeten wij niet alleen uitleggen wat een stokvis (S) is, maar ook wat wij onder het geweten (G) verstaan. Vervolgens dienen wij uiteen te zetten waarom niet zinvol over een relatie tussen S en G kan worden gesproken. De samenstellers geven toe dat dit een hele klus is, maar zij veronderstellen dat de kinderen na het gesprek een stuk verder zijn gekomen.

De ervaring van de begeleidingscommissie Zuid-Kennemerland heeft geleerd dat het ook wel eens mis gaat. Zo probeerden ze van groep zes een uur lang de vraag te beantwoorden: “Is Tsjaikofski niet een rare naam voor een paard?” Dat leidde weer tot een andere vraag, namelijk “waarom heet iets zoals het heet?”, maar intussen waren de inktpotten kennelijk al door de klas gevlogen. In zo'n geval is het zaak dat de filosofie-onderwijzer op tijd ingrijpt door het juiste antwoord te geven: de eigenaar van het paard (P) hield van muziek (M) en noemde daarom het dier (D) naar de componist Tsjaikofski (T).

In het filosoferen op de basisschool is verwondering een kernbegrip. U wist het misschien niet, maar elke waarneming begint bij de verwondering. Ook daar horen weer allerlei filosofische vragen bij, zoals: naar welke dingen zul je nooit zwaaien? Hoe ziet een ontevreden stoel eruit? Kun je getallen zien? Weet je iets dat er net zo uitziet als hopjesvla smaakt? Als een boom valt, terwijl er niemand bij is, maakt die boom dan geluid? Kunnen blinden beter denken dan zienden?

Lastige vragen, waarvan de aard onmiddellijk de naam Wittgenstein oproept. Daar zit Wittgenstein op een stoel in een kale kamer. Hij denkt diep na en vraagt zich af of er een nijlpaard in de kamer is. De leerlingen beginnen te zoeken, maar geen nijlpaard. Toch is Wittgenstein niet overtuigd. Iedereen gaat naar huis, alleen op de lagere scholen in Zuid-Kennemerland duurt het zoeken naar dat nijlpaard nog voort.

Het gaat steeds beter met de filosofie in Nederland. In het Filosofie Magazine lees ik dat er zelfs een speciaal 06-nummer komt voor filosofische vragen. Hallo? Kunt u mij zeggen: schrijft mijn pen nu door mijn hand of door mijn hoofd? Kan iemand die wijs is ook stomme dingen doen? Kan een begin ook een einde hebben? Kan God zichzelf optillen? Ik geef het antwoord op al uw vragen, voor vijftig cent per minuut.