Bezuinigingen zijn politieke investering

DEN HAAG, 23 APRIL. Met een tandje minder maar stevig doorfietsen. Zo gaat het kabinet Lubbers-Kok de verkiezingen van volgend jaar tegemoet. De premier en vice-premier traden tijdens het traditionele begrotingsconclaaf op als een hecht tandem. In vergelijking met vorig jaar is de eerste etappe van het begrotingsparcours probleemloos afgelegd. Toen struikelde het kabinet bijna over de "inkomensplaatjes' en door tal van "misverstanden' tussen Lubbers en Kok stonden CDA en PvdA lijnrecht tegenover elkaar.

De economische situatie is beduidend slechter, maar de samenwerking tussen het duo gaat beter en de sfeer tussen de coalitiepartijen lijkt op een stilleven. “Sinds Brinkman als de nieuwe partijleider is benoemd, houden CDA en PvdA van elkaar”, schertst een prominente PvdA'er.

“Dit is de meest strenge begroting sinds de Tweede Wereldoorlog,” zo typeerde Lubbers gisteren het werk van zijn minister van financiën. In tien jaar tijd heeft Lubbers zich nimmer zo lovend uitgelaten over een vice-premier in zijn kabinet. In de toelichting die hij gaf op de voorstellen werd duidelijk dat de CDA-leider een politiek testament wil achterlaten waar zijn opvolger op kan voortbouwen.

Er wordt volgend jaar voor een bedrag van 8 miljard gulden bezuinigd, waarbij impopulaire maatregelen - zoals de bijstelling van bijstandswet en studiefinanciering - niet worden geschuwd. En dat is weinig gebruikelijk voor een verkiezingsbegroting; de budgettaire teugels worden in zo'n jaar meestal wat gevierd om "electorale cadeautjes' te kunnen geven. Die verleiding wil scheidende Lubbers weerstaan. “Goede politiek is niet altijd lief en aardig zijn. Soms moet je hard zijn, hard ook voor jezelf.”

In het zicht van de verkiezingen - gemeenteraden, Tweede Kamer en Europees parlement - vraagt het kabinet “de samenleving een jaar uit te trekken voor de toekomst” (Lubbers). Voor Kok is deze ingreep ook een “politieke investering”. Het kabinet wil werk boven inkomen stellen en maakt ondanks conjuncturele tegenwind vijf miljard gulden vrij voor infrastructurele investeringen. Volgens Kok spreekt uit de maatregelen de intentie het beleid te mogen voortzetten.

In vier jaar tijd is de PvdA veranderd van een felle oppositiepartij tot sobere bestuurders, die onder de strijdkreet "streng en rechtvaardig' de verkiezingen willen ingaan. Dat leidde gisteren tot een breuk met de Jonge Socialisten. Het schrappen van de bijstand voor jongeren onder de 21 jaar noemden de PvdA-jongeren “asociaal”. De contacten met de "moederpartij' zijn verbroken.

De Kaderbrief, waarin minister Kok de aanzet gaf voor de begroting van volgend jaar, werd een maand geleden nog door een CDA'er getypeerd als een "politieke bom'. De begrotingstukken die minister Kok gisteren naar de Tweede Kamer heeft gestuurd, hebben het ontstekingsmechanisme onschadelijk gemaakt.

Van het bezuiningsbedrag van 8 miljard gulden - 0,5 miljard gulden meer dan in de Kaderbrief is gemeld - wordt 4,2 miljard gulden structureel ingevuld, de rest bestaat uit incidentele maatregelen; zoals verkoop van staatsdeelnemingen waardoor echte bezuinigingen worden voorkomen.

Direct na de publikatie van de Kaderbrief zei Brinkman in een vraaggesprek met CD/Actueel dat er “zoveel mogelijk structurele maatregelen worden genomen, waarvan de samenleving ook in latere jaren kan profiteren”. Want “als je nu te veel incidentele zou nemen, loop je straks tegen jezelf aan en moet je weer aankloppen bij de burgers”.

Om Brinkman het gras voor de voeten weg te maaien, heeft Kok een tabelletje gemaakt met de invulling van de bezuinigingen in de periode 1993-1997. In de periode 1995-1997 (Brinkman minister-president?) worden bezuinigingen voorzien van 25,4 miljard gulden. Alleen in 1995 worden er nog incidentele maatregelen genomen en dat voor een bedrag van slechts 2,3 miljard gulden.

Brinkman gaat waarschijnlijk mokkend akkoord met het feit dat het kabinet niet zal voldoen aan de financiël doelstelling van het regeerakkoord. Want in 1994 komt het financieringstekort van het rijk uit op 3,5 procent van het nationaal inkomen. Een fractie meer dan de afspraak in het regeerakkoord. Maar extra bezuingingen werden door Kok getypeerd als “een overkill”.

Hij legde er de nadruk op dat het Nederlandse financieringstekort - in tegenstelling tot dat van vele EG-landen - nog steeds afneemt. De EMU-norm, waarbij het tekort van het rijk maximaal 3 procent van het bruto binnenlands produkt mag bedragen, wordt volgend jaar al gehaald. Drie jaar eerder dan noodzakelijk volgens het spoorboekje in het verdrag van Maastricht.

Lubbers en Kok hielden zich gisteren op de vlakte over de moeilijke discussie die in de zomer moet worden gevoerd over het inkomensbeleid. Dan moet het kabinet knopen doorhakken over de inkomstenkant (belasting en premies) van de begroting. Zonder aanvullend beleid daalt de koopkracht van de minima volgend jaar met ruim twee procent; terwijl twee keer modaal (ruim 80.000 gulden) er 0,5 procent op achteruit gaat. “Met dit koopkrachtplaatje de verkiezingen ingaan, staat gelijk aan politieke zelfmoord”, meent een PvdA-kamerlid.

Er zijn “inventariserende” gesprekken in de ministerraad gevoerd over het inkomensbeleid. De PvdA-leider zei “geen enkel beleidsinstrument uit te sluiten”. De PvdA-fractie is het daarmee eens, maar de suggestie van Kok om een zogenoemde heffingskorting in de inkomstenbelasting in te voeren is voor de CDA-fractie “onbespreekbaar”. De christen-democraten in de Tweede Kamer hekelen de nivellerende effecten. In de zomer zal duidelijk worden wat het kabinet verstaat onder “redelijk gelijkmatig inkomensbeeld”. Met een stijging van de werkloosheid tot 685.000 personen - 100.000 meer dan in 1992 - hamert het kabinet op het belang van een matiging van de lonen.

De PvdA lijkt te worden bevrijd van het trauma dat sociaal-democraten "potverteerders zijn'. Minister Kok wil van nog een trauma worden verlost. Als oud-vakbondsleider zag hij eind jaren zeventig, begin jaren tachtig de werkloosheid snel stijgen omdat de lonen te traag reageerden op de slechte economische situatie. De politicus Kok wil een herhaling voorkomen.