ANDRIES TREURNICHT 1921 - 1993; Abraham Kuypers erfgenaam

JOHANNESBURG, 23 APRIL. Op het moment dat de Zuidafrikaanse Konservatieve Partij in de diepste crisis ooit verkeert - wegens de aanhouding van een vooraanstaand lid in verband met de moord op de zwarte leider Chris Hani - is haar leider dr. Andries Treurnicht overleden.

Treurnicht heeft ruim dertig jaar lang op het toneel van de Afrikaner politiek gestaan, al werd zijn hoofdrol de laatste jaren een marginale bijrol. Hij vocht eind jaren zeventig in de Nationale Partij de strijd tussen de verligtes, die de apartheid wilden veranderen, en de verkramptes, die Hendrik Verwoerds ideologie van “gescheiden ontwikkeling” van bevolkingsgroepen wilden voortzetten. De Broedertwis leidde tot de afsplitsing van de Konservatieve Partij in 1982 onder Treurnichts leiding - een historische breuk in het Afrikanerdom dat zo lang de politieke hegemonie in Zuid-Afrika wist te behouden door eenheid-voor-alles te prediken.

Andries Treurnichts theologische en politieke denken was sterk benvloed door Abraham Kuyper. Zijn proefschrift behandelde Kuypers theorie over de relatie tussen kerk en staat. Hij begon als dominee in Oudtshoorn. In het conflict binnen de Nederduits Gereformeerde Kerk over apartheid steunde hij de groep die gescheiden ontwikkeling rechtvaardigde. Via het hoofdredacteurschap van belangrijke Afrikaner bladen als Die Kerkbode en Hoofstad kwam hij in de politiek terecht. In 1971 won hij een zetel in het parlement. Belangrijker voor zijn machtsbasis was het voorzitterschap van de Broederbond, het geheime genootschap van Afrikaners dat verreikende invloed in politiek en samenleving had.

Eind jaren zeventig, als minister in NP-kabinetten en Transvaals leider van de partij, kreeg Treurnicht steeds meer moeite met de “verzachting” van de apartheid, zoals het geven van politieke rechten aan kleurlingen en Indiërs in een drie-kamerparlement. Na een gevecht met president P.W. Botha stapte hij uit de NP en richtte de KP op als ware erfgenaam van Verwoerd. In twee verkiezingen groeide de partij naar dertig procent van de blanke stemmen, maar de dominantie van de Nats kon zij alleen op lokaal niveau soms doorbreken. Na de ommezwaai van 1990 onder president De Klerk traden zwarte partijen naar voren en werd de KP plotseling een minderheidspartij met fossiele ideëen. Ook de blanken beseften dat. Ze stemden in het referendum van vorig jaar met overweldigende meerderheid voor de hervormingspolitiek van De Klerk.

Het was de doodsklap voor de KP. Haar politiek van gescheiden ontwikkeling was om politieke en praktische redenen onhaalbaar - hoe bij voorbeeld al die miljoenen zwarten terug te krijgen in onafhankelijke thuislanden? Maar de partij had geen alternatief. Treurnicht wist met moeite strijdende facties uit elkaar te houden en gaf uiteindelijk toe: de KP neemt sinds begin maart deel aan de meer-partijenonderhandelingen om een blank Zuid-Afrika binnen een Gemenebest van onafhankelijke staten te realiseren. Het is de taal van het verleden. Bij Treurnichts overlijden lijkt de rol van zijn partij uitgespeeld.