Onmacht in Bosnië

Als slachtoffer heeft de bevolking van Bosnië zelf praktisch geen invloed gehad op de loop der gebeurtenissen. Aanvankelijk botsten over haar hoofd heen het Servische en het Kroatische nationalisme gewelddadig op elkaar. Bosnië fungeerde als verzamelgebied voor de opmars van het federale leger in Kroatië. Gezien zijn gemengde bevolking, Bosnië-Herzegovina was een soort Joegoslavië in het klein, moest de streek vervolgens kiezen tussen aansluiting bij een van de rivalen, opsplitsing dan wel een eigen, zij het nogal kunstmatige onafhankelijkheid. Het werd het laatste. Het uiteenvallen van Joegoslavië scheen het logisch en gemakkelijk te maken, de internationale gemeenschap gaf haar fiat.

Het had allemaal weinig te maken met een werkelijkheid waarin Kroaten en Serviërs het misschien oneens waren over het precieze verloop van de grens tussen een nieuw Kroatië en een nieuw Servië, maar waarin zij al lang hadden besloten Bosnië als krijgsbuit te verdelen. De grootste minderheid, de moslims, en Bosniërs die niet door het nieuwe nationalisme waren aangetast, werden rechteloos.

De internationale gemeenschap, aanvankelijk in de vorm van de Europese Gemeenschap, vervolgens de Verenigde Naties, is er tot vandaag niet in geslaagd haar gedachten te ordenen met betrekking tot de toestand in Bosnië. Dat heeft achtergronden, oorzaken en gevolgen.

Al direct ontstond er verdeeldheid over het concept van de Joegoslavische eenheid. Landen als Frankrijk en de Sovjet-Unie, later Rusland, beriepen zich op oude banden met die staat, andere als Amerika verzetten zich principieel tegen aantasting van bestaande grenzen en regionale evenwichten (daarom ook was Saddam Hoessein gespaard gebleven). Maar toen de oorlog in Slovenië al weer voorbij was en die in Kroatië was begonnen meenden de Duitsers daarentegen dat nu ook de Joegoslavische volkeren de restanten van de knellende banden van het communisme van zich afwierpen. In de Duitse (en Oostenrijkse) wijze van zien moesten de separatisten dan ook met erkenning van hun nieuwe staten worden beloond. De rest van de wereld volgde de Duitsers schoorvoetend. Het debâcle van de Sovjet-Unie had inmiddels velen verzoend met de gedachte dat staten ook in deze tijd vergankelijk zijn.

De Europese bemiddeling in Joegoslavië was, onder Nederlands voorzitterschap, in de zomer van 1991 begonnen als een poging om het bestaande te redden. Een woedende en publieke uitval jegens zijn halsstarrige Servische gesprekspartner werd minister Van den Broek internationaal ernstig kwalijk genomen. Maar overmoed - de EG meende zich als aanstaande mogendheid te moeten bewijzen - gebrek aan inzicht, geldingsdrang van politieke leiders uit de grote Europese landen en onderlinge verdeeldheid deden de interventie van de Gemeenschap al snel mislukken.

Toen verschenen de Verenigde Naties op het toneel. Aanvankelijk tegenstribbelend. De Amerikanen hadden gehoopt dat Europa zijn eigen problemen zou oplossen. De nieuwe secretaris-generaal, de Egyptenaar Boutros Boutros Ghali, was meer begaan met het lot der Somaliërs. Joegoslavië was volgens hem een rijkeluis vraagstuk. Voor alle republieken gelijkelijk werd een wapenembargo ingesteld. Onpartijdig bedoelde bemiddeling was, in de aanvankelijk gangbare voorstelling van zaken, gericht op het blussen van eeuwenoude brandhaarden die door irrationele en onverantwoordelijke elementen opnieuw waren ontstoken. Het eerste doel was een duurzaam bestand waarna ontwapening van de strijdenden en terugkeer van de vluchtelingen zou plaats hebben. In Kroatië werd inderdaad een wankel evenwicht tot stand gebracht, de winnende partij, de Serviërs, had daar min of meer haar oorlogsdoelen bereikt. Maar in Bosnië bleek de ellende vervolgens geen einde te nemen.

Ook de VN konden zich niet onttrekken aan dubbelzinnigheden. Onpartijdige bemiddeling maakt in Bosnië langzamerhand plaats voor een internationale interventie tegen agressie. Hoezeer ook de Bosnische Kroaten bereid blijven tot een politiek van verovering, de Serviërs hebben zich ten slotte het voornaamste doelwit weten te maken van geleidelijk toegenomen internationale gramschap. Goede woorden en een internationaal verdelingsplan voor Bosnië dat ruimschoots tegemoet kwam aan de Servische terreinwinst hebben de Serviërs niet tot een akkoord weten over te halen. Sancties, een vliegverbod en, sinds kort, regelrechte intimidatie vermogen dat evenmin. Misschien zal de internationale gemeenschap in haar frustratie toch nog kiezen voor tot dusver steeds weer verworpen geweldsopties.

Te lang heeft de internationale gemeenschap op twee gedachten gehinkt. Eensdeels werd de Servische agressie onderkend en de rol die de Servische en de federale regering in Belgrado daarin speelden. Anderzijds hebben internationale bemiddelaars zich herhaaldelijk en tot aan de dag van vandaag aan de onderhandelingstafel gezet met Servische leiders die verantwoordelijk worden geacht voor het plegen van misdaden tegen de menselijkheid. Ten slotte, de door verschillende regeringen voortdurend geopenbaarde onwil om daadwerkelijk militair tussenbeide te komen en de vele deskundigen die de zinloosheid daarvan onderstrepen hebben er niet toe bijgedragen om de geloofwaardigheid van de internationale gemeenschap enigszins overeind te houden.

Het resultaat van bijna twee jaar internationale bemoeienis met het voormalige Joegoslavië is een trieste impasse in Kroatië en de vernietiging van de islamitische bevolkingsgroep in Bosnië als levenskrachtige entiteit. Voor de overlevenden is er geen toevluchtsoord, geen toekomst meer in eigen streek of land. Maar ondanks "Srebrenica' heeft de internationale gemeenschap zich opnieuw tot symbolische maatregelen bepaald, zoals luchtverkenning boven Bosnië om een eerder opgelegd vliegverbod af te dwingen, en verdergaande sancties tegen Servië - die evenwel nog niet in werking zijn getreden. Als men toch nog tot krachtiger daden overgaat, zullen die te laat komen om de ontredderden een nieuwe kans te geven. Bemiddelen tussen agressor en slachtoffer is een onzalige manier gebleken om de vrede te herstellen. Blauw werd de kleur van de onmacht.