David Koresh zat beklemd tussen kudde en kijker

Het acht-uur journaal van afgelopen maandag liet via direct uitgezonden beelden van CNN zien hoe in Waco, Texas, de belegerde veste van de door David Koresh geleide sektarische groepering van de Branch Davidians in vlammen opging. Vuur en rook markeerden de plaats waar zesentachtig volgelingen van de leider, vrouwen, mannen en kinderen, voor het oog van de wereld een zelf gekozen dood ingingen.

De leefgemeenschap in Waco was hecht. Vrouwen, mannen en kinderen woonden er bijeen, afgesloten van de omgeving, en voorzagen zichzelf zoveel mogelijk in eigen behoeften. De gemeenschap werd geleid door een jonge man, David Koresh, die na allerlei omzwervingen binnen de sekte carrière maakte en was opgeklommen tot de leiderspositie. Het merendeel van de leden behoorde tot de onderlaag van de Amerikaanse samenleving, het menselijke wrakhout dat meedeinde op de golfslag van de Amerikaanse cultuur.

Velen zullen de aansluiting bij de groep hebben ervaren als de laatste kans op een menswaardig bestaan. Vervreemd en eenzaam vonden zij daar nog iets van de warmte die zij er buiten zo node misten. Deze gemeenschap leek de laatste kans te bieden op herstel van eigen waarde. Toetreding betekende waarschijnlijk ook, zoals bij veel sektarische groepen het geval is, een breuk met de contacten die nog met anderen werden onderhouden, en mogelijk ook een breuk met de samenleving als geheel.

Intrede bij de Branch Davidians op "Ranch Apocalypse' impliceerde ook een bevestiging van een sociaal isolement, zij het gedeeld met enkele uitverkorenen. De ideologie van de groep is een heilsboodschap, een evangelie, een religieuze utopie van een nieuw leven en een nieuwe aarde. Het is een boodschap die door het isolement van de groep en de eenzaamheid van het individu krachtig wordt gendoctrineerd en die bereidwillig wordt overgenomen. De waarheid van het nieuw gevonden perspectief kan men en wil men ook niet betwijfelen of ontkennen.

De cultuur en structuur van dit toevluchtsoord worden dus gekenmerkt door een sterke leidersfiguur, een exclusieve heilsboodschap, en afzondering van de omringende samenleving die feitelijk en figuurlijk als bedreigend wordt ervaren. De eenheid en geslotenheid van de gemeenschap worden nog versterkt door het schijnbaar ongelofelijke van het heil dat wordt verkondigd.

Om de onzekerheid te boven te komen wordt de wereld gescheiden in goed en kwaad. Alle nuances worden bijna dwangmatig vermeden - de goeden, wij, zijn voortreffelijk, de kwaden, zij, zijn verderfelijk. Het communale systeem voldoet ook aan twee andere behoeften van de losgeslagen vervreemde mens: helderheid en eenvoud van ideeën. Strikte regels schrijven voor wat moet worden gedaan en wat men moet laten. Desperaat en willekeurig dogmatisme overschreeuwt verwarring en onzekerheid. De religieuze ijver is zo eerder een teken van twijfel en verwarring, gekoppeld aan een basaal verlangen tot overleven, dan een blijk van overtuigde gebondenheid aan een theologische idee. Ook meer sociaal-geprivilegieerden, maar evenzeer zoekende mensen, worden door dit systeem aangetrokken.

De boerencommune van de drieëndertigjarige Koresh beschouwde het onderzoek van de FBI, het repressieve instrument van een samenleving die men als verloren beschouwde, als bevestiging van de dreiging van buitenaf. De dreiging werd weerstaan uit een herwonnen zelfbesef, en werd gesteund door een radicale religieuze ideologie. Toen er eenmaal doden waren gevallen leek er geen weg meer terug. Omsingeld, achteloos gadegeslagen door zappende televisiefanaten, werd al wachtende een lange doodsstrijd ingezet.

Overgave werd als gezichtsverlies ervaren en als ideologisch verraad beschouwd door de leider. Toen de overgave geforceerd werd door met tanks de muren te rammen, trad het Van Speijk-effect op. Binnen het vigerende denksysteem was het een mogelijke, rationele oplossing tot behoud van het initiatief. Een oplossing die bovendien niet zonder symbolische waarde was. Het apocalyptische vuur zuivert van alle blaam, en oordeelt de aanvallende bezetter als schuldig.

Een dergelijke ontwikkeling en afloop lijken typisch Amerikaans, mogelijk gemaakt door de ruimte en leegte van het land, passend in de traditie van het verleggen van grenzen. Door de grote psychologische en sociale afstand van commune en gemeenschap, eindigt het verzet als per abuis in een gestyleerde shoot-out. In Europa is de reactie op feilen in de verzorgingsstaat individualistischer en betrokkener. In Amerika is de beweging van onderop, weer in contrast met de dominante cultuur, socialer en gedistantieerder. Daar wordt een sekte gevormd die zich terugtrekt in de woestijn, alleen al door loutere aanwezigheid kritiek leverend op wat behoorlijk geacht wordt en normaal, overlevend bij de gratie van een sterke leider. Een leider die vervolgens klem komt te zitten tussen kudde en kijker.