”We verdienen een Australisch staatshoofd'

Australië moet zich aan de Britse kroon ontworstelen en een republiek worden, vindt een meerderheid van de bevolking down under, onder wie Labor-premier Paul Keating. Hij wil dat een commissie van eminente Australiërs de overgang naar een republiek, in het jaar 2001, voorbereidt.

SYDNEY/WELLINGTON, APRIL. Een nors ogend standbeeld van koningin Victoria (1819 - 1901) siert de ingang van de naar haar genoemde winkelgalerij in het centrum van Sydney. Het fors uitgevallen plastiek is een ”geschenk' uit Ierland, dat na zijn overgang naar een republiek, in 1947, de symbolische aanwezigheid van de langst regerende Britse vorstin ongepast vond. Staat de bronzen Victoria een tweede internationale verhuizing te wachten?

Volgens de huidige Australische grondwet, die op 1 januari 1901 van kracht werd, is de Britse monarch staatshoofd; een gouverneur-generaal treedt in Canberra op als permanente vertegenwoordiger van de kroon.

Uit opiniepeilingen blijkt dat een meerderheid van de Australiërs ook het laatste stukje afhankelijkheid ten opzichte van Groot-Brittannië wil beëindigen. De Australische editie van Time publiceerde deze week een Morgan-poll, waarin 73 procent van de ondervraagden zich uitspreekt voor een republiek. Alleen onder de bevolking boven de 55 jaar is nog een meerderheid voor de monarchie, de na-oorlogse generatie voelt zich niet meer Brits.

De verkiezingsoverwinning, vorige maand, van de Laborpartij, geleid door de uitgesproken republikein Paul Keating, heeft de haalbaarheid van de Republiek Australië dichterbij gebracht. Keating wil dat een commissie van eminente Australiërs de overgang naar een republiek en een referendum daarover voorbereidt. In 2001 moet het proces volgens de minister-president voltooid zijn, precies honderd jaar nadat aparte Britse koloniën zich verenigden in de Australische federatie.

De politieke leider ziet het republikeinse verlangen als uiting van groeiend Australisch zelfvertrouwen. “Australiërs vragen zich af of het nog langer gepast is dat we de vorst van een ander land als ons staatshoofd hebben”, zei Keating tijdens zijn verkiezingscampagne. Zijn republikeinse gevoelens werden vorig jaar al wereldnieuws toen hij in het bijzijn van koningin Elizabeth verklaarde dat de Aziatische buurlanden, waarop Australië zich economisch steeds meer richt, vaak moeite hadden met de Australische staatsvorm.

Australië zou niet het eerste Gemenebestland met een eigen staatshoofd worden. Er zijn 34 voormalige Britse kolonies die Australië voorgingen. De Britse vorst is thans nog staatshoofd in 17 landen waaronder Canada, Papoea Nieuw Guinea en Nieuw Zeeland. Een plaatselijke gouverneur-generaal vertegenwoordigt er de monarch. De landen van het Gemenebest waar Elizabeth II geen staatshoofd meer is, erkennen de Britse vorstin wel als het symbolische hoofd van hun internationale organisatie.

Ondanks Keatings uitnodiging om de republiek tot inzet van de verkiezingen te maken, bleef de kwestie tijdens de campagne bijna onbesproken. Economisch management en de invoering van een BTW-belasting voerden in het door een economische terugslag getergde Australië de boventoon. “We kunnen inderdaad niet zeggen dat de verkiezingsuitslag een mandaat is om een republiek in te voeren”, meent de directeur van de Australian Republican Movement (ARM), Tony Pooley.

Pooley zegt dat na de verkiezingen ook talrijke conservatieve politieke leiders steun aan de republikeinse staatsvorm hebben betuigd. Dat betekende volgens Pooley dat het republikeinse tij niet meer te keren is. “De conservatieve politici geven weer wat er onder de bevolking leeft. Vroeger was Groot-Brittannië de belangrijkste handelspartner van Australië. Nu komt dat land op de tiende plaats. Australië heeft ook veel immigranten opgenomen uit niet-Britse landen, zoals Ierland, Griekenland, Italië en recentelijk uit Aziatische landen.”

De voorzitter van de ARM is de schrijver Thomas Keneally, van Ierse afkomst. Ook Paul Keating koketteert regelmatig met zijn Ierse voorouderschap. De Ierse afkeer van de Britse monarchie vloeit voort uit de gedwongen tewerkstelling van Ieren in Australië als straf voor kleine misdrijven of politieke agitatie. De Ierse betrokkenheid bij de republikeinse beweging wekt soms wrevel. De conservatieve columnist David McNicoll riep onlangs in het weekblad The Bulletin “de Ierse mafia” op zich uit de discussie terug te trekken.

“Ach, McNicoll is ver over de zeventig en al een leven lang koningsgezind. We kunnen zo'n slag van hem onder de gordel wel aan. Republikanisme heeft natuurlijk niets met de Ierse vrijheidsstrijd te maken, maar alles met de volwassenheid van Australië. Mijn voorouders zijn Schots en onze beweging telt aanhangers van Italiaanse, Engelse en Aboriginal afkomst. Wat ons verenigt, is dat we allemaal Australiërs zijn. We verdienen een Australisch staatshoofd”, zegt advocaat en zakenman Malcolm Turnbull, een prominente ARM-leider.

Na enige jaren bijna onbelemmerd te hebben geopereerd lijkt de ARM toch op enig tegenspel te moeten rekenen. De onlangs opgerichte vereniging Australians for a Constitutional Monarchy (ACM) is van plan de Austaliërs voor te lichten over de wenselijkheid van de monarchie. Initiatiefnemer is de advocaat Lloyd Waddy, die wegens zijn juridische prestaties het predikaat Queen's Counsel mag voeren. Waddy acht de constitutionele monarchie de beste garantie voor een democratische staatsvorm: “De monarchie beperkt de macht van regeringen. In haar rol als beschermer van het anglicaanse geloof geeft de koningin Australië bovendien status als een christelijke staat.”

Op de vraag of dat nog gepast is, nu het aantal ongelovigen toeneemt en door Aziatische immigratie de aanhang van niet-christelijke godsdiensten toeneemt, zegt Waddy: “Die mensen komen hier uit eigen keuze, omdat Australië welvarend en politiek stabiel is. Onze staatsvorm is een van de redenen daarvoor. De gouverneur-generaal, door de koningin benoemd, heeft zelf geen politieke macht, maar kan de regering ter verantwoording roepen of zelfs ontslaan wanneer de grondwet wordt geschonden. Als de gouverneur-generaal door de regering zou worden benoemd, valt die controle weg. Een door de kiezers rechtstreeks gekozen president geeft problemen wanneer deze moet samenwerken met een volksvertegenwoordiging die andere ideeën heeft. Kijk maar naar de moeizame situaties in Frankrijk en de Verenigde Staten.”

Waddy put ook hoop uit het geringe succes dat voorstellen om de grondwet te wijzigen in eerder referenda was beschoren. “In de jaren vijftig was er bijvoorbeeld een volksstemming over de vraag of de communistische partij moest worden verboden. Opiniepeilingen gaven tachtig procent steun aan, maar het voorstel werd in een referendum verworpen. De kans is groot dat ook de republiek wordt verworpen.”

De ACM-leider vindt dat de persoonlijke problemen van de koninklijke familie in het debat geen rol mogen spelen. “De koningin heeft al 41 jaar voorbeeldig gehandeld. Prins Charles is een hele intelligente persoon met doordachte en uitgesproken meningen. Je wilt toch werkelijk niet suggereren dat iemand ongeschikt is voor het uitoefenen van een beroep, omdat hij huwelijksproblemen heeft?” Waddy's opponent Malcolm Turnbull erkent dat Dianagate en Camillagate de republikeinse zaak waarschijnlijk geen kwaad hebben gedaan. “Ik vind die persoonlijke kant echter niet relevant.”