Op jacht naar Mandelstam

Alle analogieën en metaforen ten spijt is Moskou nog altijd Moskou en lijkt het nergens op. Weliswaar zijn de straatnaamborden weer eens verhangen en wappert je overal een fiere driekleur tegemoet in plaats van die bloedrode Sovjet-banier, maar in deze metropool waar een ieder eeuwig driftig voortsnelt om vooral een metro winst te boeken of als eerste voor de gesloten deur van een middagpauzerende staatsinstelling post te vatten, is in wezen niets veranderd. In datzelfde Moskou heeft aan het begin van de jaren dertig ook de dichter Osip Mandelstam gewoond, wiens verzamelde werk het vroeger met een vierdelige Amerikaanse samizdat-uitgave moest doen, maar die inmiddels pontificaal in ere is hersteld. De nieuwe standaarduitgave, uit 1990, is een Russische.

Voor het aanschaffen van een boek in Moskou kun je de reguliere boekwinkels gerust links laten liggen. Deze worden systematisch geplunderd door de straathandelaren, die in korte tijd een goed gevoel voor winstbejag hebben ontwikkeld. De smaak van het Russische publiek intussen is grondig vergiftigd met Westers cultuurafval. Detectives, Angélique en vooral de in boekvorm verschenen verschrikking "Ook de rijken huilen' (Mexicaanse soap) vinden gretig aftrek bij de ooit zo straf langs het eigen cultuurgoed gedirigeerde Rus. Helaas betekent dit niet dat de echte literatuur in grote stapels op de connaisseurs ligt te wachten. De zich naarstig privatiserende uitgeverijen lijken steeds minder geneigd deze weinig lucratieve tak van het boekbedrijf uit te baten. En wegens papiertekort tanen ook de oplages.

Reizend per metro krijg je de indruk dat heel Moskou is vergeven van de boekhandelaartjes, die met behulp van een paar schragen, wat planken en twee koffers vol boeken in en rond de uitgangen van de stations hun nerinkje drijven. Er is hier echter sprake van een puur functioneel vestigingsprincipe: net als de meeste potentiële klanten reizen ook veel handelaren met hun zware vracht per ondergrondse en zij zijn erbij gebaat zo weinig mogelijk meters te voet af te leggen.

De jacht begon voorspoedig. Bij een kraampje aan de Kuznetski Most kocht ik voor 300 roebel (2 blikjes cola) de Russische herdruk van de oude Amerikaanse Mandelstameditie. Wekenlang speurwerk leverde nog drie treffers op - een sympathiek vormgegeven tweedelige bloemlezing en een bijzonder fraai verzorgde poëzieband. Maar de zwartgekafte standaard met de gouden letters bleef onvindbaar. Deze kleurstelling was trouwens storend en vogue - de rommel van Victor Hugo en Gejaagd door de wind was er mee opgesierd, boeken die wel zo'n 600 roebel deden. Het staatspersoneel van de boekinisten - antiquariaten - aan de Arbat was natuurlijk niet erg behulpzaam. Een enkele straatverkoper had de beide delen wel onder ogen gehad, maar de oplage was heel gering geweest en het was al weer een tijd geleden dat ze verschenen waren...

Na vijf weken geeft de Westerling het op. Terug bij af knoopte ik een gesprek aan met dezelfde speculant die me de Amerikaanse editie had verkocht. De vriendelijke Rus probeerde me aanvankelijk nogmaals de vierdelige in de maag te splitsen, maar bond meteen in toen de woorden "goed betalen' vielen. Volgende week, beloofde hij en zijn blik gleed over de natte Kuznetski Most neerwaarts, waar het kleumende publiek dicht langs de vervallen puien schuifelde uit vrees voor de meedogenloos door plassen voorbijdenderende Zjiguli's. Maar omdat de tijd drong, hield ik hem tien dollar voor en de volgende dag had ik mijn boeken. De oplage bedroeg zowaar 200.000 exemplaren.

Loop nu voor de aardigheid die kitscherige Arbat eens in zijn geheel af. Aan het einde ervan stuit je op een gammele staatskrantenkiosk, waar achter bijna ondoorzichtig glas de zwartgouden Mandelstammen te koop liggen. Voor 350 roebel. Wanneer je knarsetandend besluit ze aan te schaffen, opent de verkoopster lusteloos een kast en pakt van een hoge stapel twee deeltjes. Je berust schoorvoetend in de on- en eigenzinnigheid van de Russische markt - de belangrijkste boekinisten bevinden zich op niet meer dan een paar honderd meter afstand van deze plek. Met een overtollige Mandelstam onder de arm wend je je schreden richting metro en vervloekt de natte sneeuw waarmee Moskou je spottend in het gezicht slaat. Deze boeken zul je nooit lezen.