Uitslag van het referendum is schreeuw van bevrijding

ROME, 20 APRIL. Voor één avond hebben de Italianen piazza Navona overgenomen van de toeristen en van de tekenaars en schilders. Lieve meisjes in blauwe jasjes staan vlaggetjes uit te delen. Terwijl langzaam de avond valt en de pasteltinten van de pas gerestaureerde palazzi oplichten, stromen zo'n tweeduizend mensen, jong en oud, keurig opgedoft of zo uit de winkel, naar het plein voor het feest van de overwinning.

“Het is niet alleen een grote overwinning, het is bijna een schreeuw van bevrijding,” zegt Willer Bordon, een medewerker van de beweging die het referendum over politieke vernieuwing heeft georganiseerd. Massaal heeft Italië in een referendum zondag en gisteren gestemd voor een verandering, voor een streep onder een bewind dat 45 jaar heeft geduurd en dat is uitgelopen op corruptie en samenwerking met de mafia.

Het referendum over een nieuwe kieswet voor de Senaat is aangenomen met een onverwacht grote meerderheid: 82,7 procent stemde voor, 17,3 procent was tegen. Onder een enorm bord "SI, Italië verandert' praat Mario Segni, de gangmaker achter het referendum, over “een stap in de toekomst”. “We hebben dit gedaan zonder geweld, zonder tragedies, zonder oorlogen, maar met het meest democratische middel dat we hebben: een referendum,” zegt Segni in de onderkoelde toon die hem eigen is - alleen zijn ogen verraden zijn blijdschap. “We laten een systeem achter ons dat in stukken uiteen is gevallen. Het is het einde van een impotente democratie, van een onvolledige democratie. Het is het begin van een democratie van alternatieven, van een democratie waarin de partijen minder tellen en de burgers veel meer.”

De mensen klappen, joelen en roepen bravo. Een oude vrouw reikt hem een fles spumante aan, en onder luid applaus knalt de kurk over het plein. Een paar jongeren hebben hun gitaar meegenomen en wat wijn. Maar de sfeer komt er niet echt in.

“Of ik gekomen ben om feest te vieren? Ach ja, waarom niet. Een bescheiden feestje,” zegt Ezio, in jasje, trui en spijkerbroek. Zelfs dat komt niet echt van de grond, hoewel er nieuwe mensen naar piazza Navona blijven stromen. Een morning-after gevoel heeft Italië niet: al op de avond van de overwinning overheerst het gevoel dat dit niet meer dan het begin is.

Daarom voelt Giuseppe Ayala, vroeger een anti-mafiarechter, nu een populair Republikeins parlementslid dat de campagne voor het referendum actief heeft gesteund, er weinig voor om zijn belofte in te lossen. Hij had gezegd dat hij bij een overwinning in de beroemde fontein van Bernini zou springen, op het hart van de piazza Navona. Cameramensen staan zich te verdringen rond de fontein van de vier rivieren en politie-agenten vragen zich nerveus af wat ze moeten doen. Maar Ayala ziet ervan af. Via een schakeling met een studio in Milaan moet er gedebatteerd worden over de vraag: wat nu?

Een duidelijk antwoord is er niet. Het referendum betekent dat het bestaande districtenstelsel voor de Senaat wordt gewijzigd: niet meer de evenredige vertegenwoordiging die in de praktijk bestond, maar een meerderheidsstelsel. Dit geldt voor driekwart van de 316 zetels: om de kleine partijen niet helemaal weg te drukken wordt een kwart verdeeld volgens de ook in Nederland gehanteerde evenredige vertegenwoordiging.

In het scenario van Ayala en Segni krijgt ook de Kamer snel zo'n nieuwe kieswet. Ayala herhaalt de argumenten daarvoor: alleen een meerderheidsstelsel leidt tot de vorming van grote allianties, en zo komt er uitzicht op een machtswisseling. Het verdwijnen van kleine partijen kan de bestuurbaarheid van het land alleen maar vergroten.

Ayala heeft er dan ook geen probleem mee als zijn eigen Republikeinse partij opgaat in een brede alliantie. Maar welke? Nu bestaat er nog niets. Segni, die had gezegd dat hij vandaag de eerste stappen zou zetten naar een nieuwe partij, heeft zich in de eerste uren na zijn zege op de vlakte gehouden.

Vanuit de tv-studio laat Umberto Bossi, leider van de protestpartij Lega Nord, weten dat hij zo snel mogelijk vervroegde verkiezingen wil. Ayala en Segni willen wachten tot ook de Kamer een nieuwe kieswet heeft, maar Bossi wil zo snel mogelijk zijn grote aanhang in Noord-Italië, waar hij volgens opiniepeilingen de grootste partij zou worden, vertalen in zetels.

“We moeten ervoor zorgen dat het parlement binnen twee of drie maanden wordt ontbonden,” zegt Bossi. “Als we de verkiezingen te lang uitstellen, zal het gif dat in omloop is, de politieke instellingen zo ver delegitimeren dat de democratie in gevaar kan komen.”

De christen-democraten en de socialisten hebben niet zo'n haast. Zij hopen dat de volkswoede over mafia en corruptie wat tot bedaren komt en dat zij zichzelf kunnen vernieuwen. De socialisten hebben voor oktober een congres aangekondigd, terwijl Bossi dan al lang leider van de grootste fractie in een nieuw parlement hoopt te zijn.

Leoluca Orlando, de leider van de anti-mafiapartij La Rete, bekijkt deze discussie met een air van: heb ik het niet gezegd? Hij had opgeroepen om "nee' te stemmen, om zo de impasse te vergroten en nog sneller vervroegde verkiezingen te krijgen - met als onuitgesproken argument dat zijn partij te klein is om een grote rol te spelen in een meerderheidsstelsel. Volgens Orlando zullen de "oude' partijen nu proberen tijd te rekken, om de echte grote schoonmaak die de kiezers bij verkiezingen zullen houden, zo lang mogelijk uit te stellen.

Tegen deze achtergrond begint morgen een parlementair debat over de politieke weerslag van het referendum. Premier Giuliano Amato is gistermiddag naar president Scalfaro gegaan om samen een dienstregeling voor een kabinetswisseling op te stellen. Het volk wil verandering, dan moet er ook een nieuw kabinet komen, aldus Amato. Uit de reacties op zijn toespraak in de Kamer moet blijken of een brede coalitie mogelijk is of een zakenkabinet. Vooral de opstelling van de ex-communisten, de Democratische Partij van Links, is daarbij belangrijk, maar die partij heeft zich nog niet in de kaart laten kijken.

PDS-leider Achille Occhetto is op zijn hoede. Hij heeft campagne gevoerd vóór het referendum, en die steun is belangrijk geweest in de overwinning. Maar hij wil liever een meerderheidsstelsel met twee rondes, zoals in Frankrijk, dan het Britse stelsel zoals volgens het referendum voor de Senaat zou moeten gelden.

De uitroeptekens in de eerste uren na het referendum zijn meteen vervangen door een woud van vraagtekens. In plaats van uitbundig feest te vieren liepen de mensen die naar piazza Navona waren gekomen, daarom vooral achter de cameraploegen aan, als kleine kuddes achter een herder. Op zoek naar iemand die het antwoord weet.