Le grand blond houdt Belgische burger spiegel voor

In Brussel is gisteren het proces begonnen (en weer verdaagd) tegen Patrick Haemers, naar wordt aangenomen het brein achter de ontvoering van oud-premier Vanden Boeynants in 1989 en talloze overvallen. Wie is Haemers? Een ordinaire misdadiger, of een doorsnee Belg wiens sociale klim hem fataal werd? Ook rondom "VDB' is veel onhelder. Heeft hij misschien zijn ontvoering zelf in scene gezet?

BRUSSEL, 20 APRIL. Als het in de Verenigde Staten was gebeurd, zou Hollywood geen moment hebben geaarzeld - de lotgevallen van de meedogenloze bende onder leiding van "Le Grand Blond' zouden meteen worden verfilmd. Rutger Hauer lijkt zelfs op de Belgische hoofdverdachte Patrick Haemers, die gisteren in de Brusselse gerechtszaal in een speciale kooi moest plaatsnemen.

Alle ingrediënten voor een tweederangs actiefilm zijn aanwezig. Geweld, moord, ontvoering, geld, uitbraak uit de gevangenis en natuurlijk seks en drugs. Als climax dient de ontvoering van de Belgische ex-premier Vanden Boeynants in 1989, waarna de daders met het losgeld vluchtten naar - uiteraard - Rio de Janeiro. De bende van negen man wordt vervolgd voor vijftien overvallen op geldwagens, waarbij in totaal vier doden en vijf zwaargewonden vielen. Er werd uitzonderlijk gewelddadig en roekeloos opgetreden. Als regel werd uit meerdere snelle auto's gevuurd op geldtransporten die, eenmaal gestopt, met zware springladingen werden opgeblazen. Zo vielen de meeste slachtoffers.

Als kopstuk geldt de "Grote Blonde', een losgeslagen ondernemerszoon uit de Brusselse bourgeoisie die alles durfde en alles deed, en er bovendien nog goed uitzag. Een legende onder de jeugd. Maar ook een verdachte die het bredere publiek fascineert. In Patrick Haemers wordt de Belgische kleinburgerij een spiegel voorgehouden: de droom om rijk te worden, de sprong naar de grote stad en de gezinsontsporingen die dat met zich mee kan brengen.

De keten textielzaken waarmee pa Haemers naar succes dong heette Montex - "Monter par le textile' en dat zei eigenlijk alles. De sociale klim van het gezin Haemers uit het burgerlijke milieu in Kortrijk naar een dure Brusselse voorstad was geslaagd. Maar op de met dure cadeaus verwende Patrick was intussen weinig gelet.

De jongen was goed in sport en versieren, maar mislukte op z'n 15de op school. Hij bleek vervolgens een succes in de zaak van z'n vader, maar struikelde dan weer in twee huwelijken. Pa kocht hem een duur café, maar toen hij dat niet aan bleek te kunnen, zakte Patrick weg in het Brusselse nachtleven. Hij raakte aan de drank en drugs en liep aan tegen een veroordeling wegens verkrachting. In de gevangenis breidde hij zijn collectie slechte vrienden verder uit. Begin jaren tachtig pleegde hij z'n eerst bankoverval. Het werd het begin van het einde.

Wat er daarna volgt is moeilijk te bevatten. Tot medio 1987 pleegt de bende de ene overval na de andere. Van de opbrengst schaft Haemers zich een grote witte villa in Chaumont-Gistoux aan en richt hij een bedrijf op, New Montex Sport geheten. Hij is inmiddels hertrouwd, nu met een dure prostituée, en zelf vader van een zoon. De buurt vindt het een leuk, knap stel. Behalve met overvallen houdt hij zich ook bezig met het oplichten van de fiscus - als "passeur' (koerier) brengt hij andermans zwarte geld naar het buitenland.

Eind '86 wordt hij gearresteerd en brengt hij tien maanden in voorarrest door. Uiteindelijk wordt hij slechts veroordeeld wegens fiscale fraude, maar dat kon de bende niet weten. Men besluit hem te bevrijden; Patrick zou wel eens over de overvallen kunnen doorslaan. Om de vlucht te kunnen betalen wordt in juli '87 eerst weer een geldtransport overvallen. Dan ziet de groep kans in augustus de celwagen waarin de "grote Blonde' wordt vervoerd, te overvallen en op te blazen. De vlucht gaat via Parijs naar Brazilië, maar binnen een jaar is daar het geld op. In 1988 keren Patrick en z'n bende terug, voor een tweede serie overvallen en voor wat de laatste grote slag moet worden, een ontvoering.

Uit een boekje over "De grote Fortuinen' wordt eerst de biermagnaat Heineken geselecteerd. Maar de keus valt tenslotte op de politicus en ex-vleeshandelaar Paul Vanden Boeynants, die 400 miljoen frank (22 miljoen gulden) waard zou zijn. Deze wordt voor z'n appartement een auto ingeslagen, verdoofd en in een villa in Noord-Frankrijk opgesloten. Nota bene tjdens diens gijzeling pleegt de bende nog maar een overval. Op de snelweg Brussel-kust wordt een geldwagen onder vuur genomen, tot stoppen gedwongen en opgeblazen.

Tot de ooggetuigen behoort toenmalig premier Martens die net in zijn kogelvrije Mercedes op weg was naar huis. "VDB' zoals de voorganger van Martens wordt genoemd, arrangeert intussen zelf de betaling van "slechts' 63 miljoen frank losgeld en wordt vrijgelaten. De blonde, z'n vrouw en de mededaders vluchtten weer naar Zuid-Amerika, waar ze in mei 1989 worden opgepakt. Dankzij een carbonlint in een schrijfmachine van een medeplichtige had de politie ontdekt dat ze in Rio de Janeiro moesten zitten. Daar wordt Haemers gearresteerd in een telefooncel, waar hij met z'n vader belde. Ze proberen nog de plaatselijke politie om te kopen, hetgeen ze 70.000 dollar kost, maar hen niets oplevert. De persfoto's toont een groepje gebruinde, ontspannen dertigers uit de Martini-bianco wereld. Twee jaar later in de verdachtenkooi van het Hof van Assisen van Brabant zijn het bleke veertigers met kringen om de ogen.

Het strafproces dat gisteren in Brussel van start ging is het juridische equivalent van een Cecil B. De Mille-produktie. Alles is groter, langer, duurder en dikker dan wat er ooit in de geschiedenis van het Belgische strafrecht is voorgekomen. Het voorlezen van de 338 pagina's tenlastelegging zal twee dagen in beslag nemen. De 32 advocaten moesten wijs worden uit een dossier met 130.000 stukken in 109 dozen. Het Hof heeft tot nu toe 332 getuigen opgeroepen - de advocaten zullen vermoedelijk ruim 100 extra getuigen willen horen. Het proces zal tot ver in augustus duren en is daarmee de langste strafzitting ooit in België.

Bij dat vooruitzicht had menig kandidaat-jurylid zich gisteren al bijvoorbaat ziek gemeld. Anderen probeerden ter zitting onder de juryplicht uit te komen, met excuses die varieerden van “ik kan mijn hondje niet alleen laten” tot “ik kan niet foutloos schrijven”. Assisenpresident Guy Wezel, om zijn strikte procesleiding bijgenaamd "de stationschef', stelde gisteravond vast dat er te weinig kandidaat-juryleden beschikbaar waren en schorste tot morgen.

In dit assisenproces moet de jury uiteindelijk het schuldig of onschuldig uitspreken in ongeveer 1.000 juridische kwesties. In een tweede zitting beslist de jury samen met de drie rechters over de strafmaat. Levenslange dwangarbeid lijkt de meest waarschijnlijke optie; aan de doodstraf is Haemers ontkomen doordat Brazilië uitlevering alleen toestond indien België de doodstraf zou uitsluiten.

Het getuigenverhoor van oud-premier Vanden Boeynants - vermoedelijk in juni -zal ongetwijfeld de show stelen. Rond zijn rol zijn vele vragen niet opgelost. Was VDB zelf ook niet veroordeeld wegens fiscale fraude? In zijn appartementsgebouw bleek een medeplichtige van Haemers een advocatenpraktijk te exploiteren. Kende hij Haemers soms al? Ten tijde van zijn ontvoering was VDB in politieke moeilijkheden; hij zou als minister van defensie hebben geknoeid met legeraankopen. Zou VDB zichzelf hebben laten ontvoeren om de aandacht af te leiden? In de soms bizarre Belgische politieke verhoudingen is dat niet eens ongeloofwaardig.

Dan is er de hoofdfiguur zelf. Wie is Haemers echt? De "groot-bandiet' weigert de psychiaters antwoorden en wil over z'n privé leven niets kwijt. In de rapportage aan het Hof wordt hij als avonturier gekarakteriseerd, iemand met “alle kenmerken van kinderlijke zelfoverschatting en morele lichtzinnigheid”. Hij zou een “zekere nostalgie naar een gedealiseerde en eerlijke wereld” en “narcistische” karaktertrekken hebben. Schuldig aan de doden acht hij zichzelf in elk geval niet. Dat de springladingen voor de geldwagens te zwaar bleken was het gevolg van misleiding door de transporfirma's, meent hij. De bende had echt in de literatuur uitgezocht hoeveel TNT minimaal vereist was. “Kon ik weten dat de overheid opgelicht was en bepantsering absoluut niet zo sterk was als eerst meegedeeld?”