De badkuip

Symbolistisch toneelstuk in één bedrijf. Op het toneel staat een grote badkuip. In de loop van het stuk verschijnen behalve de protagonisten ook steeds meer figuranten op het toneel, tot ze elkaar verdringen. Door het achtergrondgekakel wordt langzamerhand de tekst steeds minder verstaanbaar.

BATTUS: Wat me nu toch overkomt! Ik bestudeer al maanden het boek De ontdekking van de hemel. Toen ik het voor het eerst las, vond ik dat er geen slechte zin in stond. Maar nu heb ik een nieuw genre gentroduceerd, de aleatorische literatuurkritiek. Ik laat het boek iedere week op een willekeurige pagina openvallen. Nu vind ik alleen maar slechte zinnen. Maar veel erger is het nog, dat er in dat boek een engel voorkomt die allerlei onmogelijke dingen kan doen, maar andere dingen weer niet. Dat is een formidabele denkfout, die alle critici in hun luie stoel over het hoofd...

Op het toneel slaat opeens een kruisraket in, die Battus te nauwer nood mist. Uit de wrakstukken kruipt Hieronymus te voorschijn.

HIERONYMUS (waardig): Aha, een denkfout! Kan een stoel lui zijn? Of is hier soms bedoeld dat de critici lui zijn? Maar waarom dat dan niet gezegd?

FILOSOFUS: Ik geloof niet dat het om een denkfout gaat. Het is een eeuwenoude paradox. God is almachtig en volstrekt goed. Toch geschiedt het kwaad. Kan God het niet verhinderen, of wil hij het niet? Beide paradoxaal. Het is de paradox van de menselijke vrije wil.

BATTUS: Eeuwenoud? Je hoeft mij niet te vertellen dat ze vroeger nog dommer waren dan nu. Maar daarom hoeven wij toch niet even dom te zijn? Die troebele paradox verdwijnt meteen, zodra je inziet dat het woord God niets betekent. In de achttiende eeuw heeft men de stop van de badkuip losgetrokken en God weggespoeld. Het had geen zin om het vieze water van die zogenaamde theologische paradox te zuiveren. Wegspoelen was het enige dat er op zat.

MYSTICUS (extatisch): Mijn inzichten zijn als het badwater dat men wegspoelt na zich erin gewassen te hebben!

LOGICUS (in politie-uniform, met knuppel en schild, streng): Waarin men zich niet wassen kan, dat moet men wegspoelen!

SCEPTICUS: Maar als het zo simpel is, waarom is dat dan pas in de achttiende eeuw ontdekt? Er waren toch al heel lang badkuipen?

HISTORICUS: Voor die tijd had men nog geen stop en verwijderde men het badwater voorzichtig met kleine emmertjes uit de kuip, om te zien of er geen kinderen werden weggespoeld.

Uit de kuip klinkt het geklok van een vogel.

CULINARIUS (kijkt over de rand van de kuip): O wee, het Paaslam is weggespoeld! Nu ligt hier een smakeloze kalkoen. Meer dan de helft van de Nederlanders weet niet eens dat er ooit het Lam gelegen heeft. Ik vind het geen vooruitgang, maar ik moet me aanpassen bij de laffe smaak van de moderne mens.

METAFYSICUS: Leerzaam. Zoals deze badkuip voor onze ogen in een braadpan is veranderd, zonder dat we het merkten, zo veranderen oude filosofische vragen van gedaante op het moment dat we denken dat we ze hebben opgelost. God en zijn Lam zijn weggespoeld, maar de oplossing van het vraagstuk van de vrije wil is geen stap dichterbij gekomen. De vrije wil; enerzijds onmogelijk, anderzijds evident. Soms denk ik dat de vrije wil een illusie is, maar hoe kan dat?

HIERONYMUS: Er moet een komma verkeerd gezet zijn! Alle denkfouten komen voort uit minachting voor de komma!

LOGICUS: De denkfout zit erin dat u woorden gebruikt die geen betekenis hebben, zoals "vrije wil'.

SCEPTICUS: Geen betekenis? Wie zegt dat?

LOGICUS: Dat zeg ik. Ik heb thuis een lijst van alle woorden die betekenis hebben, omdat ze empirisch of logisch gefalsificeerd kunnen worden.

SCIENTIFICUS: Ik zou het van harte met u eens zijn, ware het niet dat het woord "ik' dat u zo roekeloos uitspreekt, nu wel bij uitstek een woord zonder betekenis is, dat op geen enkele manier objectief getoetst kan worden.

INFORMATICUS: Zeer juist, collega! En omdat het "ik' niet bestaat, heb ik de onvermijdelijke conclusie getrokken dat een mens niet principieel verschilt van een computer of een koffiemachine.

Uit de badkuip klinkt een vervaarlijk gerommel.

PANICUS: Pas op! We hebben nu achter elkaar het Lam Gods, de vrije wil en het "ik' van Logicus weggespoeld, maar ondanks al die zuiveringen is het ondertussen zo druk geworden op ons toneel, dat we elkaar bijna vertrappen. En het badwater is er sinds de achttiende eeuw ook niet schoner op geworden. Kijk!

Uit de badkuip rijst een bruine smurrie die zich over het hele toneel uitspreidt en hoofdrolspelers en figuranten verzwelgt. Zij proberen te vluchten, maar alle deuren op het toneel zijn dicht. Alleen Battus heeft nog een deurtje gevonden. Hij komt naar voren, voor het doek, dat intussen gezakt is.

BATTUS: Vreselijk! Maar het komt omdat ik niet ver genoeg ben gegaan in mijn kritiek. Ik zal nu iedere week twee bladzijden willekeurig open laten vallen, en aantonen dat op de ene bladzijde iets staat dat met de andere bladzijde in tegenspraak is. Zo krijg ik meer dan 400.000 contradicties, waarvan ik er iedere week één in de Volkskrant zal bespreken. Ik heb thuis al een kamertje ingericht om de computerprints met al die contradicties op te bergen.

Battus gaat af via de zijkant. Op de toeschouwers in de zaal stort 400.000 vel printpapier naar beneden.