Alternatief in Zuid-Afrika is een "vernietigend conflict'

JOHANNESBURG, 20 APRIL. Het “Hamba Kahle” (Ga in vrede) is verstomd, Chris Hani begraven en Zuid-Afrika gaat vandaag niet gewoon weer verder. De moord op de zwarte leider van ANC en van de communistische partij heeft het land in een crisis gestort, zei president De Klerk gisteren in het parlement. De komende weken moet blijken of het politieke centrum - regering en ANC - sterk genoeg is om het land bij elkaar te houden. Het alternatief is dat zwart extreem-links en blank extreem-rechts elkaar in een spiraal van raciale moorden meesleuren en zo volgens De Klerk “een vernietigend conflict” veroorzaken.

De explosie bleef gisteren uit, hoewel het kruit ruim voorhanden was. Er waren grimmige incidenten, zoals de gevechten tussen politie en jongeren in Soweto. Rond het stadion waar de begrafenisdienst werd gehouden staken jongeren enkele huizen in brand, waarbij twee blanken om het leven kwamen. Ook rond de begraafplaats in Germiston kwamen voorvallen voor van brandstichting en plundering van winkels en mais- en wortelvelden. Maar de grote confrontatie met de honderden gewapende neo-nazi's van de Afrikaner Weerstandsbeweging, die ongehinderd door de politie in blanke buurten paradeerden, kwam er niet.

Gezien de woede over de moord op Hani en de honderdduizenden die tot en met de begrafenis gisteren de straat op gingen, viel de tol van een week protest, rouw en vandalisme uiteindelijk mee. Wie de demonstraties van dichtbij heeft meegemaakt, weet dat het grotendeels te danken is aan de ordebewakers van het ANC en het legertje internationale en lokale vredeswaarnemers. De laatsten voorkwamen als neutrale krachten tussen betogers en politie tal van conflicten en daarmee bloedvergieten.

De begrafenisdag leidde tot acht doden en een onbekend aantal gewonden, wat naar de verwrongen Zuidafrikaanse maatstaven van geweld laag is. Het had veel erger kunnen zijn, was het overheersende commentaar van vredeswaarnemers en politici in een getuigenis van gewenning.

Het ANC en de vakbeweging Cosatu zeggen door te gaan met een ongedefinieerd programma van demonstraties en acties. Het is vooral een gebaar aan de achterban, om de emoties onder controle te houden. De komende dagen zal de politiek het initiatief weer terugnemen van de straat. Zowel ANC-leider Mandela als president De Klerk verbonden zich gisteren aan snelle resultaten in het onderhandelingsproces. Dat is een groot verschil met de crisis na het bloedbad in Boipatong vorig jaar juni, dat het proces zèlf torpedeerde.

Maandag beginnen de echte onderhandelingen tussen 26 partijen over de transformatie van apartheid tot democratie. De politieke signalen van de afgelopen dagen duiden erop dat ook de regering snel - mogelijk voor eind mei - een Overgangsraad met zwarte partijen in het leven wil roepen en een verkiezingsdatum wil vaststellen. Het is helemaal niet nodig daarvoor actie te voeren, hield De Klerk het ANC gisteren voor, want we willen hetzelfde. Zichtbare tekenen van vooruitgang zijn nodig om de onvrede te beheersen, weten de belangrijkste politici.

De Hani-crisis zal ertoe leiden dat de kleinere partijen eerder voor de slikken-of-stikken-keuze worden gesteld dan ze lief is. De Inkatha Vrijheidspartij en enkele leiders van de "onafhankelijke' thuislanden wijzen het hele concept van een Overgangsraad en verkiezingen voor een grondwetgevende vergaderingen van de hand. Zij willen de grondwet in meerpartijen-onderhandelingen opstellen en vervolgens naar de stembus. Het regering-ANC-blok komt nu in de haast om de crisis te bezweren eerder dan verwacht tegenover onwillige kleinere partijen te staan.

Binnenskamers heeft het Afrikaans Nationaal Congres ook heel wat te regelen. De moord op Hani verscherpte de tegenstelling tussen de gematigde onderhandelaars aan de top en de radicale activisten. De "Leipzig'-optie stak de kop weer op: de strategie om de regering-De Klerk via acties en stakingen van onbepaalde duur uit het pluche te krijgen. Tegenover het kalme en depolariserende optreden van Nelson Mandela stond de oproep van ANC-jeugdliga-leider Peter Mokaba om “de Boeren te vermoorden”.

Winnie Mandela, ondanks de scheiding van Nelson nog populair onder de jongeren, riep de jeugd dit weekeinde op de leiding van het ANC over te nemen, een rechtstreekse aanval op het gezag van haar ex-echtgenoot. ANC-secretaris-generaal Cyril Ramaphosa verklaarde voor de televisie koeltjes dat dit “persoonlijke verklaringen” waren “die men niet serieus moet nemen”, maar de ANC-top zal dit soort geluiden toch intern moeten bezweren.

Het politie-onderzoek naar de moord op Hani zal mogelijk op korte termijn meer licht werpen op destabiliseringspogingen van extreem-rechts. De aanhouding van een vooraanstaand politicus van de Konservatieve Partij duidt op een complot dat verder strekt dan één rabiate anti-communist, die ervan verdacht wordt de trekker te hebben overgehaald. Twee jaar geleden werden we nog uitgelachen toen we spraken over een “derde macht”, zei Nelson Mandela gisteren, nu durft geen politicus te ontkennen dat sinistere krachten in het land werkzaam zijn om het vredesproces te ondermijnen. Niemand gelooft dat de negentien moorden door onbekende schutters in het township Sebokeng, aan de vooravond van de begrafenis, toeval zijn geweest.