MOZES KRIEBEL

Aju Paraplu. Gevleugelde woorden van radio en televisie door Henk van Gelder 85 blz., Thomas Rap 1993, f 15,- ISBN 90 6005 442 3

Met de gevleugelde woorden in het Nederlands is het vreemd gesteld. De afgelopen jaren is de markt overspoeld met doorgaans uiterst oppervlakkige boekjes waarin de taal van een groep is geïnventariseerd. Maar op het gebied van spreekwoorden enuitdrukkingen is het al jaren stil. Natuurlijk, je hebt het befaamde spreekwoordenboek van Stoett, en dat van Ter Laan, en recentelijk verscheen bij Van Dale de tweede druk van het Spreekwoordenboek in zes talen. Maar in bijna al die boeken staan ongeveer dezelfde oubollige uitdrukkingen als ""goede raad is goud waard'', ""verandering van spijs doet eten'' en ""alles heeft zijn tijd''.

Komen er dan helemaal geen gevleugelde zegswijzen bij?

Natuurlijk wel. Sommige beklijven, andere verdwijnen weer, maar dat er volop beweging is, daarover bestaat geen twijfel. Inez van Eijk liet dat in 1980 zien door de publikatie van twee boekjes waarin vele honderden dooddoeners en stoplappen zijn opgenomen. En onlangs verscheen van Henk van Gelder Aju Paraplu.

In dit boekje zijn ruim honderd gevleugelde woorden opgenomen die zijn ontleend aan radio en televisie. Van Gelder is media-specialist en schrijft onder andere voor NRC Handelsblad, Adformatie en HP/De Tijd. Wat dit taalboekje uittilt boven de meeste andere die de afgelopen jaren zijn verschenen, is dat Van Gelder grondig te werk is gegaan.

Een van de beste manieren om achter de herkomst van een woord te komen, is door contact op te nemen met de maker ervan. Dat is precies wat Van Gelder gedaan heeft. Daarnaast heeft hij geput uit de archieven van onder meer NRC Handelsblad en Het Parool. Het gevolg is dat de bij trefwoorden - minimaal drie regels lang en maximaal een bladzijde - allerlei onbekende en leuke details zijn te lezen.

Bijvoorbeeld bij de uitdrukking die de boektitel opleverde. ""Aju paraplu'' wordt toegeschreven aan Peter Knegjens, in 1974 korte tijd presentator van de "Wie-kent-kwis'. Knegjens blijkt deze uitdrukking echter te hebben opgevangen in het casino van Knokke. ""Daar aan die roulettetafel zat een Amsterdamse kasteleines'', citeert Van Gelder Peter Knegjens, ""en elke keer als de croupier riep: rien ne va plus - dan zei zij er achter aan: "aju paraplu, dat geld is niet meer van u!' '' Wat overigens in het geval van Knegjens bleek te kloppen, want later die avond kwam hij met zesduizend gulden thuis.

Aju Paraplu bevatte voor mij verschillende verrassingen. Zo wist ik niet dat woorden als "frisdrank', "jeugdsentimen't en "meedenken' geen "spontane' samenstellingen zijn, maar bewust door iemand zijn verzonnen. De makers zijn veelal minder verrassend. Het lag voor de hand dat de meeste gevleugelde woorden afkomstig zijn van populaire programma's of van populaire artiesten. En inderdaad, met grote regelmaat duiken namen op als Wim Sonneveld, Wim T. Schippers, Toon Hermans, Mies Bouman, Youp van 't Hek en Van Kooten en De Bie.

De achterflap van het boekje belooft dat onthuld wordt wie van hen zich "Kampioen Gevleugelde Woordenmaker' mag noemen. Meteen in het voorwoord geeft Van Gelder al het antwoord. ""De toppositie leverde een spannende strijd op,'' schrijft hij, ""die op het nippertje is gewonnen door Kees van Kooten en Wim de Bie - met twee lemma's méér dan Wim T. Schippers.''

Omdat een auteursregister ontbreekt - de voornaamste zwakte van dit boekje - moet je zelf gaan tellen hoe het zit. Om lezers dit karweitje te besparen hier de uitkomst. Van Kooten en De Bie voegden de volgende gevleugelde woorden aan het Nederlands toe: "doemdenken'; "Dames heren ook'; "en wel hierom'; "hou je d'r buiten Cock' (ook eens geroepen tegen Wim Kok); "regelneef'; "van die dingen'; "goed kauwen, dat 't gelijkmatig in je bloed komp'; "jemig de pemig'; "mozes kriebel'; "nieuw flinks'; "oudere jongeren' en "vrije jongens'.

Aan Wim T. Schippers danken wij het bijzondere gebruik van: "gekte'; "ik word niet goed'; "joe'; "peu nerveu'; "pollens'; "reeds'; "verdomd interessant, maar gaat u verder' en "waar heb dat nou voor nodig'.

Ook "bal gehakt' wordt aan Schippers toegeschreven, maar het tekent de zorgvuldigheid waarmee Van Gelder te werk is gegaan dat hij vermeldt dat "bal gehakt' aan het begin van deze eeuw, tijdens een havenstaking bij de KNSM, ook werd gebruikt als scheldwoord voor werkwilligen. Waarom dat zo was, dat moet u zelf maar nalezen.