"Ik neig naar nee maar bedoel eigenlijk ja'

ROME, 17 APRIL. “Het is allemaal zo verwarrend,” zegt het meisje met de glanzend zwarte haren, terwijl ze de olijven en de artisjokken heen en weer schuift met haar vork. “Ik neig er steeds meer naar om zondag neen te zeggen. Maar ik bedoel natuurlijk ja.”

Haar professoraal bebrilde vriend en tafelgenoot probeert haar te overtuigen, op een toon waardoor heel de pizzeria kan meeluisteren. “Luister, lieve Laura, als je neen stemt komt er geen verandering. Dan komt er alleen maar meer chaos.” Hij spoelt zijn pizza napolitana door met een slok rode huiswijn, en vervolgt: “Natuurlijk, we weten niet of het goed gaat, of het een truc is. Maar het is een kans op een verandering, de enige reële kans die ik zie, en die moeten we gebruiken.”

Het gaat nog een tijdje door, over kansen en mogelijkheden, oude garde en vernieuwers, tijdrekken en een nieuwe start maken. Het referendum over de nieuwe kieswet voor de Senaat dat zondag wordt gehouden, heeft veel kiezers in verwarring gebracht. Wie hardop ja zegt, bedoelt soms neen. En volgens sommige neen-zeggers is hun methode de snelste weg is naar het doel van de ja-stemmers.

Het referendum is qua belang op één lijn gesteld met dat van vlak na de oorlog, toen Italië moest kiezen tussen een republiek of een monarchie. Maar de verwarring is groot, want sommige partijen spelen een gecompliceerd spiegelgevecht, waarin vriend en vijand soms in hetzelfde kamp zitten.

Over het doel bestaat onder de kiezers brede overeenstemming. Na alle schandalen met mafia en corruptie moet er een wisseling van de wacht komen; daarover is vrijwel iedereen het eens. En een meerderheid vindt dat dit het best kan gebeuren door vervroegde verkiezingen onder nieuwe regels.

Sinds de oorlog geldt in Italië in de praktijk een systeem van evenredige vertegenwoordiging: de zetels worden verdeeld volgens het percentage stemmen dat een partij heeft behaald, ook al krijgt een partij slechts één zetel. Het is het systeem dat ook in Nederland geldt, en in Italië ingevoerd als een reactie op het fascisme, een poging te macht te verdunnen en een nieuwe dictator te voorkomen.

In het referendum wordt voorgesteld voor de Senaat het Britse systeem in te voeren: één zetel per district, en die gaat naar degene met de meeste stemmen. De rest krijgt niets. Dit werkt de vorming van brede politieke allianties in de hand, vergroot de bestuurbaarheid en vermakkelijkt een machtswisseling. Geen geringe zaken in een land waar al 45 jaar dezelfde partij aan de macht is, en dat sinds de oorlog 51 kabinetten heeft gehad.

Ook nu geldt voor de Senaat al een districtenstelsel, maar daarbij is 65 procent van de stemmen nodig om een zetel te krijgen. Gebeurt dat niet, zoals bijna altijd het geval is, dan worden alle stemmen bij elkaar opgeteld en de zetels verdeeld volgens evenredige vertegenwoordiging. De Kamer wordt gekozen volgens evenredige vertegenwoordiging, maar de bedoeling is ook deze kieswet te veranderen, waarbij voor de Kamer het Franse model gekozen zou kunnen worden, met een tweede ronde tussen de twee kandidaten met de meeste stemmen als niemand in de eerste ronde een absolute meerderheid haalt.

De voormalige christen-democratische politicus Mario Segni, gangmaker van het referendum, heeft enthousiast gewezen op de recente machtswisseling in Frankrijk: “Zondag is er gestemd, maandag is er een premier, dinsdag wordt het kabinet beëdigd, en woensdag nemen de ministers al de eerste besluiten.”

Zo moet het in Italië ook, vindt Segni. En een bijkomend effect is dat de kiezer veel directer zijn oordeel over een politicus kan uitspreken. Omstreden politici kunnen niet worden binnengesluisd in het parlement door een verkiesbare plaats op de partijlijst. En een regelmatige machtswisseling voorkomt dat de politieke corruptie wortel schiet.

Een van Segni's felste tegenstanders, Leoluca Orlando, leider van de anti-mafiapartij La Rete, is het eens met Segni's hoofddoel: een snelle machtswisseling. Maar de taktiek is verkeerd, volgens Orlando. Hij zal zondag "neen' stemmen, om de politieke verwarring nog groter te maken, zodat het parlement meteen moet worden ontbonden en er snel vervroegde verkiezingen moeten komen om de oude garde naar huis te sturen - waarbij Orlando's kleine partij dan onder de oude regels meer kans maakt om te groeien dan in een meerderheidsstelsel.

Het referendum wordt volgens hem gebruikt om tijd te rekken. “De oude garde zal dan veel tijd nemen om een nieuwe kieswet voor de Kamer op te stellen,” aldus Orlando. Het zou dan nog maanden, zo niet jaren kunnen duren voordat er weer verkiezingen komen.

Laura in de pizzeria voelt wel wat voor het argument van Orlando, die in hetzelfde kamp zit als drie andere kleine partijen: de neo-fascisten, de communistische hardliners, en de socialist Bettino Craxi. “Waarom zijn dan de christen-democraten omgegaan en zijn zij nu vóór het referendum?” vraagt zij zich af. “We kunnen beter eerst de oude garde naar huis sturen.” De angst bestaat dat ook een niet-geschoonde christen-democratische partij nog zoveel macht heeft, nog zoveel wortels in de samenleving, dat zij zou profiteren van de premie voor grote partijen in een meerderheidsstelsel.

Een echt antwoord daarop heeft haar vriend niet. Hij constateert alleen dat de christen-democraten en de socialisten, die als partij officieel ook vóór een nieuwe kieswet zijn, daar nauwelijks campagne voor voeren. Dat er zo weinig posters in de stad hangen, heeft niet alleen te maken met geldgebrek nu de smeergeldkanalen zijn komen droog te liggen. Segni heeft de afgelopen dagen herhaaldelijk gezegd dat hij zich ongemakkelijk voelt in hun gezelschap. Hij is bang dat de vlag van de vernieuwing alleen om opportunistische redenen is gekozen, omdat de wind zo waait. “In het zuiden is het partij-apparaat van de christen-democraten en de socialisten nog sterk,” zegt Segni. “En daar zijn de meeste neen-stemmers. Dat kan geen toeval zijn.”

In het noorden krijgt Segni steun van de protestpartij Lega Nord, die verwacht te profiteren van een meerderheidsstelsel en de baas te worden in Noord-Italië. Met deze steun en die van de meerderheid van de ex-communisten hoopt Segni op een duidelijke overwinning voor het "ja', om het veranderingsproces een sterke impuls te geven. “Het zou niet goed zijn als we meteen gingen kiezen,” heeft Segni gezegd. “Dan komen we te zitten met een Pools parlement, met achttien of twintig partijen.” Beter nog even wachten om het dan in één keer goed te doen.

Ook dit argument haalt Laura niet over de brug, en de politiek maakt bij het toetje plaats voor een intiemer en minder luidruchtig gesprek. Volgens de laatste opiniepeilingen blijven veel Italianen hun twijfels houden over de beste weg naar verandering. Maar de verwachting is dat een meerderheid morgen zijn kaarten zal zetten op Segni.