Aan boord van het vliegdekschip Theodore Roosevelt in de Adriatische Zee; We are in the helping business

Op de marinevliegschool krijgen ze allemaal een bijnaam. Die is ontleend aan een voorval, een uiterlijke gelijkenis, of hun echte naam. Dikke kans dat Marc voortaan The Shark zal heten en de jongen die het spokenspel heeft gewonnen Psycho. Dat verbroedert, het versoepelt het radioverkeer in de lucht, en vaak weten zelfs hun vrouwen niet beter of hun man heet Irish of Sleek.

Calvin lijkt als twee druppels water op het wijsneuzige jongetje met stekelhaar uit de strip Calvin and Hobbes. Vandaar. Hij is 26 en als piloot van een A-6 "Intruder' jachtbommenwerper gestationeerd op het Amerikaanse vliegdekschip Theodore Roosevelt. Het is zijn eerste detachering en het is zijn eerste buitenlandse reis. Calvin weet precies hoe hij zijn straaljager 's nachts laag boven de grond door afweervuur moet sturen om dood en verderf te zaaien met raketten, bommen of mijnen. Toch ziet hij vliegen vooral als sport, zegt hij, of kunst. ""Ik ben eraan verslaafd, nee, ik ben verliefd.''

Grootgeworden met cornflakes en volle melk, en met je eerste date naar An officer and a gentleman. Daarna de Naval Academy als voorportaal van de pilotenopleiding. ""Daar wordt je toekomst bepaald: ga je door met propellorvliegtuigen, helikopters of straaljagers? Natuurlijk wil iedereen jets. Maar mij is het ook echt gelukt.''

Calvin heeft nu honderddertig landingen op vliegdekschepen gemaakt, waarbij een haak aan het vliegtuig een staalkabel die over het dek is gespannen moet grijpen. ""Elke landing is weer anders. Alles wat je aan concentratie hebt gaat daar in zitten; dan kun je niet aan je vriendin zitten denken.'' En even vaak is hij van een vliegdek opgestegen - weggeschoten - met behulp van een stoomkatapult die het vliegtuig in twee seconden een snelheid van driehonderd kilometer per uur geeft. ""Ik kan er niets aan doen, maar bij elke catshot kan ik een schreeuw niet onderdrukken'', zegt Calvin.

De Roosevelt is een van de zes nucleair aangedreven vliegdekschepen van de Amerikaanse marine, die - met escorte - de wereldzeeën bevaren om er de Amerikaanse vlag te laten zien, maar vooral toch om de stille kracht, die uitgaat van hun gevechtsvliegtuigen en mariniers die op elke willekeurige plaats aan land kunnen gaan. ""She's Uncle Sam's big stick'', zegt een opvarende.

Sinds begin maart vaart de "TR' in de Adriatische Zee, op zo'n honderd kilometer afstand van de havenstad Dubrovnik in het voormalige Joegoslavië. Sinds het begin van deze week patrouilleren haar vliegtuigen onder NAVO-bevel in het luchtruim van Bosnië-Herzegovina, om te voorkomen dat Servische vliegtuigen het door de Verenigde Naties afgekondigde vliegverbod nog langer schenden.

Het is pikdonker aan de uiterste voorrand van het vliegdek. Een kunstmaan trekt een lichtspoor door de sterren van de Noorderkroon. In de diepte scheert de Adriatische Zee met dertig knopen onder ons door, vrijwel geruisloos. Dan begint het dek licht te hellen en draait de boeg in de wind. Een onverstaanbare stem schalt in de verte uit de luidsprekers. De "nachtdienst' is begonnen; tot het ochtendlicht zullen de F-14 "Tomcats' en F/A-18 "Hornets' van de Roosevelt boven Bosnië-Herzegovina vliegen. Daarna nemen de Nederlandse F-16's, de Franse Mirages en de "Eagles' van de Amerikaanse luchtmacht het over.

Op dek begint een ballet van vliegtuigen. Karretjes trekken ze uit de rij waarin ze geparkeerd stonden en stellen ze op achter de twee katapults aan bakboord. Liften brengen nieuwe vliegtuigen uit de hangars naar boven, hun vleugels nog opgeklapt om ruimte te sparen, zodat ze op monsterlibelles en sprinkhanen lijken. Alle vliegtuigen zijn gespoten in dezelfde matte, blauwig-grijze kleur die om zijn camouflerende eigenschappen in de lucht tactical grey heet, maar die in het flets-oranje licht van het vliegdek aan ijs doet denken.

De eerste Tomcats rijden de katapult op. Achter ze klapt een ijzeren schot in het dek omhoog. Mannen met zaklampen trekken borgpennen weg uit de raketten, de piloot steekt zijn duim op achter het cockpitglas, laat alle kleppen en roeren even bewegen, handen gaan omhoog, de motor brult, een blauwe steekvlam blaast tegen het ijzeren schot. De mannen rennen naar de zijlijn en met een onwezenlijke snelheid schiet de Tomcat schokkend vooruit in een spoor van stoom, verlaat de katapult, zakt even weg en klimt dan met een wijde boog de nacht in, tot alleen de twee gloeiende ogen van de nabranders nog te zien zijn.

De twee jachtvliegtuigen van de Roosevelt die de komende uren een patrouille boven Bosnië uitvoeren, zijn formeel alleen. De vliegtuigen die daarna worden afgeschoten - een zogeheten strike package van bommenwerpers en vliegtuigen voor elektronische oorlogvoering - zijn formeel alleen aan het oefenen. In werkelijkheid zijn het de "achtervangers'. Boven zee draaien ze hun rondjes om te hulp te schieten als de jagers in moeilijkheden zouden komen, VN-mandaat of niet. ""Het zou kunnen'', zegt de kapitein diplomatiek.

De Theodore Roosevelt behoort tot de grootste oorlogsschepen ter wereld. Het is meer dan driehonderd meter lang en heeft 5.500 opvarenden; zeelieden, piloten en mariniers. Er zijn (alcoholvrije) cafés en restaurants, een postkantoor, een ziekenhuis, tandartsenpraktijk, kleermakers, vuilnisophalers, stratenvegers, wasserijen, een bank, een politiebureau, een gevangenisje, vergaderruimtes, een school - de "TR' is kortom een varende stad. Maar in die vergelijking ontbreekt iets. Het is een kunstmatige economie, die alleen diensten en produkten aan zichzelf levert, en niets produceert. Ja toch: macht, of dreigementen zo je wilt, die zij ook kan uitvoeren.

Vanuit Amerikaans perspectief heet dat produkt vrijheid. De vliegtuigen van de Roosevelt zijn ""een uitstekend vredesinstrument'', heet het in de brochure die elke bezoeker krijgt uitgereikt. ""Maritime power is een hoeksteen van onze buitenlandse politiek. De Roosevelt beschermt de vrede en de vrijheid van ons grootse land tot elke prijs.''

Dat produkt blijkt niet meer in dezelfde behoefte te voorzien als vroeger. Het "strategische evenwicht' blijkt met minder wapens te handhaven, zodat veel opvarenden oprecht betwijfelen of zij volgend jaar, als president Clintons bezuinigingen in volle hevigheid zullen losbarsten, nog wel een betrekking bij de marine zullen hebben. Maar bovendien het lijkt wel of het produkt als zodanig aan vervanging toe is. De oorlog in de Golf was misschien een uitzondering, maar op veel "moderne' conflicten hebben traditionele militaire middelen nauwelijks nog vat, of men is niet langer bereid ze in te zetten, wat op hetzelfde neerkomt.

Zo bewaart de Amerikaanse marine nare herinneringen aan haar poging om in de jaren tachtig orde op zaken te stellen in de Libanese burgeroorlog. Na een bomontploffing in een kazerne in Beiroet in 1983, waarbij ongeveer 250 mariniers omkwamen, werden alle troepen schielijk teruggetrokken. Ook de Somalische facties lijken inmiddels immuun geworden voor een dosis mariniers.

Nu ligt de battle group van de Theodore Roosevelt voor de kust van het voormalige Joegoslavië. De Bosnische Serviërs lijken evenmin erg onder de indruk van de internationaal gesanctioneerde kannonneerbootpolitiek. ""Ginds worden vrouwen en kinderen vermoord. We zijn blij dat we daar iets aan kunnen doen'', zegt een piloot nog op de eerste dag van de patrouilles boven Bosnië. De kapitein bedankt iedereen via de scheepsintercom voor de dynamite job, die ze die dag geleverd hebben. ""Geen confrontaties met vijandelijke vliegtuigen. Geen luchtafweerradar waargenomen'', melden terugkerende piloten. Maar hun videocamera's hebben wel het onophoudelijk flitsen van de artillerie geregistreerd. ""It's their war. Wat kun je eraan doen'', zeggen ze. Als je doorvraagt.

""Al die haat in Joegoslavië! Daar verbaas ik mij over'', zegt de kapitein van de Roosevelt, Stanley W. Bryant. ""De Serviërs spreken over hun historische nederlaag tegen de Turken in de middeleeuwen alsof het gisteren is gebeurd.'' hij heeft zojuist een paar mijl over zijn dek gejogd - zeemijlen - en staat druipend uit te hijgen.

Je hebt goede en slechte kapiteins, zeggen de maten. En wie het wordt, moet je maar afwachten. De skipper, de eerste officier, is meestal iemand die al jaren op hetzelfde schip vaart en door de rangen is opgeklommen. Maar de kapitein wordt door Washington geparachuteerd voor een jaar of wat. Je hebt er bij die met hun hoofd in de wolken lopen. Maar Bryant is een goeie ouwe. Jachtvlieger geweest, Vietnam, hij kent ons, zeggen de piloten. Als-ie maar even kan, gooit-ie het vliegdek open en kan iedereen gaan joggen. Hij is zelf trouwens de eerste. En alle buikjes moeten wel meedoen.

""Ruik je dat?'' zegt Bryant. ""Kerosine, remvloeistof en zeewind. Dat vergeet je nooit. Dat ruik je nergens!''

Voor veel jonge dienstplichtigen aan boord - de jongsten zijn 17 jaar - is dit hun eerste reis naar het buitenland. Hun verblijf op zee is voor onbepaalde tijd verlengd, maar deze zomer zullen ze Napels zien. En Rome, als het lukt. En zo niet, dan is er geen man over boord. In elk geval nemen ze een souvenir uit Italië mee naar huis: een van de porseleinen beeldjes die met pallets vol aan boord zijn gebracht.

Intussen herinnert aan boord niets aan een andere wereld dan de Amerikaanse. De squadrons hebben bijnamen als Jolly Rodgers, Bear Aces en Shadowhawks, wat de piloten het gevoel geeft deel uit maken van een baseball-team. De koffie is geruststellend dun, op tafel staat Trappey's Bull Louisiana Hot Sauce en aan de muur hangen de hartekreten van geliefden, kinderen en de hond: ""Hang in there, ß6! - Dad is gone, but we are doing fine - A wet kiss from Rover.''

De Roosevelt is home from home. De buitenwereld, dat is het scheepskabelnet, waarop zich sinds kort CNN bevindt, maar die is minder in trek dan de twee eigen film- en showkanalen en de popzender MTV; de Europese MTV wel te verstaan, die ze hier "van de satelliet halen', want die vertoont de nudies die ze in thuis niet te zien krijgen.

Het vliegdek is geen dek, maar een dak. Alleen wie hier iets te zoeken heeft, kan er komen. Het mag er dan tijdens starten en landen wemelen van de gehelmde, bebrilde mannen in gekleurde vesten, het grootste deel van de 5.500 koppen bevindt zich meestal binnen, in het te warme en te droge schip, tussen het eeuwige gedender en gefluit van machines en ventilatoren, en het voorwereldlijke knallen van de stoomkatapults - een geluid waar geen oordoppen tegen helpen, omdat het zich door het skelet lijkt voort te planten. Alsof je wordt aangereden.

Zoveel mensen binnen elkaars kritische afstand en het totale gebrek aan privacy vragen om speciaal gedrag. ""Je beseft dat je voor een paar maanden tot elkaars gezelschap veroordeeld bent'', zegt Gary Rollins, officier-wapenmaker. ""Wij kunnen ons geen ruzie permitteren.'' Veel schepelingen lijken zich daarom teruggetrokken te hebben achter een latex masker van beleefdheid - en heel even denk je dat er benedendeks geen mensen maar humanoïden wonen. Het is bijna een opluchting een squadroncommandant tegen een van zijn piloten te horen zeggen: ""En haal die grijns van je smoel!''

De onvermijdelijke conflicten sluimeren vooral. Om die op tijd te zien patrouilleren een kleine veertig agenten van politie op het schip. Ze dragen geen wapen, alleen een metalen badge op hun matrozenblouse. Daarvan ""gaat veel preventieve werking uit'', zegt de potige chief Shipman, met een scheef oog naar de batterij camera's die allerlei "gevoelige plaatsen' op het schip permanent bespieden, zoals een batterij geldautomaten en het loket van het postkantoor.

Vandaag is er een kastje opengebroken. Het is niet duidelijk of er iets is weggenomen, maar toch laat Shipman vingerafdrukken maken. ""De équipage is een afspiegeling van de Amerikaanse maatschappij, maar veel verder dan kleine diefstallen gaan ze hier niet. We beschouwen ons ook niet zozeer als politiemacht. We are in the helping business - verdwaalde matrozen de weg wijzen naar hun verblijven.''

Begin maart miste een van de vier E-2C radarvliegtuigen van de Roosevelt alle landingskabels, vloog door en verdween op een zeemijl afstand in de golven. In de hangar ligt een stuk gescheurd polyester, een stuk van de schotelantenne dat een van de reddingshelikopters heeft opgevist. Maar in de gemeenschappelijke ruimte van het squadron bleven vijf stoelen een maand leeg. Het onderzoek loopt nog. De achterblijvers hopen alleen maar dat de uitkomst niet zal luiden: pilot's error. Met metaalmoeheid of een haperende computer valt gemakkelijker te leven dan met een verkeerde beslissing. ""Je rouwt om de doden, er komt een nieuw vliegtuig en alles gaat verder. Wat kun je nog meer doen?'' zegt een officier. ""Ooit komt er een moment dat je aan de beurt bent. In de tussentijd kun je niet veel meer doen dan alle veiligheidsvoorschriften naleven. Dat heeft de marine me geleerd. Als ik thuis het gras maai, doe ik ook oordoppen in en een veiligheidsbril op.''

Wij zetten een veiligheidsbril op, doen oordoppen in en gespen ons vast in de Grumman C-2, het "postvliegtuig' van de Theodore Roosevelt, om per katapult te worden afgeschoten. ""Hou je handen maar voor je ogen, anders vliegen ze eruit'', grappen de maten nog, vlak voor de laadklep zich sluit en de twee turboprops op vol vermogen beginnen te draaien. Dan klinkt de knal. In precies 2,5 seconden bereikt de C-2 een snelheid van 250 kilometer per uur. Onze ogen zitten er nog in. Net.

Jargon

THE ISLAND - het dekhuis op een vliegdekschip, waar zich onder meer de stuurhut bevindt, staat terzijde van het vliegdek.

VULTURE ROW - "gierenrichel'; observatiedek bovenin het island, van waaruit het vliegdek goed is te overzien.

CAT- stoomkatapult waarmee vliegtuigen van vliegdekschepen worden afgeschoten ("I just love those catshots').

GRAPE - "druif'; vliegdekpersoneel dat zich bezighoudt met brandstofvoorziening, herkenbaar aan paarse vesten ("I hate those lazy grapes').

BALL - optisch instrument aan de achterzijde van het schip, dat naderende piloten met lichtsignalen aangeeft of zij op de juiste manier aanvliegen ("Catch the ball').

FOWL DECK - vliegdek is niet vrij. Landende vliegtuigen krijgen dan het bevel: "bolter, bolter, bolter!' (doorstarten).

OP - operatie.

C.A.P. - spreek uit: kep, van combat air patrol; team van gevechtsvliegtuigen (gewoonlijk twee) met grote mate van zelfstandigheid, die patrouilleren in een afgebakend gebied.

C.A.G. - spreek uit: kegg, van commander air group; bevelhebber van alle squadrons die op het vliegdekschip zijn gestationeerd. Mag, in tegenstelling tot de commandant van het schip, versleten kleren dragen en "zijn' piloten toespreken met handen in de zakken. ("Yeah, CAG is okay').

WINGMAN - het tweede toestel van het team.

CONTACT - nog niet nader geïdentificeerd vliegtuig, het gaat dan om: BOGEY'S - vijandelijke vliegtuigen, dan wel friendlies.

ANGELS - gevolgd door getal; aanduiding voor vlieghoogte van contacts. Bijvoorbeeld: "Bogey's two inbound 010, 19 angels 28': twee naderende vijandelijke toestellen op een kompaskoers van 10 graden, afstand 19 zeemijl, hoogte 28.000 voet (circa 9 kilometer). A.W.A.C.S. - spreek uit: éweks, van Airborne Warning and Control System; vliegtuig van het type Boeing 707 met grote schotelantenne op de rug, dat vliegbewegingen signaleert en gevechtsvliegtuigen coördineert.

THE BEACH - "het strand'; alles wat geen zee is. Ook een missie honderden kilometers landinwaarts is over the beach.

FEET DRY - "droge voeten'; zo meldt een marinepiloot dat hij zich vanuit zee boven land begeeft.

THE PARROT - "de papegaai'; het instrument dat een radar-echo voorziet van een code waaruit radarwaarnemers kunnen opmaken of het om een eigen of een ander toestel gaat; voluit "Identification Friend or Foe' (IFF). Piloten kunnen hun IFF uitschakelen ("strangle the parrot').

TRIPLE-A - "driemaal A', van anti-aircraft artillery; afweergeschut, ook wel flak geheten, naar het Duitse Flugzeugabwehrkanone.

SPLASH - vijandelijk toestel neergeschoten.

S.A.R. - spreek uit: sar, van search and rescue; het zoeken van gestrande piloten, desnoods in vijandelijk gebied; taak voor speciale helikopters.

BARNEY JORDAN - dubbele cheeseburger met gebakken ei, genoemd naar de eerste Amerikaan met een ruilhart.