Het licht dat voor niets brandt; J. Huizinga in de nieuwe wereld

J. Huizinga: Amerika dagboek, 14 april-19 juni 1926. Bezorgd door Anton van der Lem. Uitg. Contact, 143 blz. Prijs ƒ 29,90.

"Ik geef mij van dag tot dag meer aan Amerika gewonnen', schrijft Johan Huizinga op zondag 9 mei 1926 in zijn dagboek. Een opmerkelijke aantekening, want de rondreis van de Groningse historicus in de Verenigde Staten heeft tot op dat moment voornamelijk gemopper opgeleverd. New York is "overdekt met wancultuur', Central Park "troosteloos en wat belachelijk'; de Hudson heeft minder sfeer dan de Schelde, de meeste steden aan de Oostkust zijn "beleedigend leelijk', en het Huis en de Senaat in Washington worden bevolkt door "ongunstige typen'.

Pas na een paar weken begint Huizinga vreugde te beleven aan de Grand Tour door de Nieuwe Wereld die hem, als schrijver van een boek over Amerika (Mensch en menigte, 1918) en voorzitter van een Nederlands-Amerikaanse vriendschapsvereniging, is aangeboden door de Rockefeller Foundation. "Om de Amerikanen te verstaan, moet je in de lichtheid van hun lucht leven', concludeert hij op 10 mei, en de rest van zijn tweemaandse reis klinkt hij aanmerkelijk zonniger. Het Zuiden bevalt hem: Washington "herinnert aangenaam aan de oude wereld' en Chapel Hill lijkt zelfs op Groningen - het grootste compliment dat een geboren en getogen Groninger aan een plaats kan geven.

Verder reizend naar het Noorden en het Westen wordt Huizinga steeds enthousiaster. Hij geniet van de "oudachtige' stadjes in New England, bewondert de Niagara Falls, en komt na een lange treinreis via Chicago, San Francisco en Los Angeles bij zijn toeristische apotheose: Grand Canyon. Vergeten zijn de vele saaie toespraken die hij heeft moeten aanhoren, de nitwits met wie hij heeft moeten converseren, de tientallen bibliotheken waarin hij is rondgesleept ("ik kán er niet tegen, verveeld te worden met onbelangrijke dingen'). In Grand Canyon lijkt het alsof de Schepping gaande is en wordt voor de historicus Huizinga de grootsheid van Amerika bijna tastbaar. Op 1 mei had hij het al voorspeld: "De realiteit van een land dringt eerst tot mij door uit zijn natuur.'

Huizinga's merendeels telegrammatische dagboekaantekeningen waren niet voor publikatie bestemd. Hij gebruikte ze als basis voor Amerika levend en denkend, een boek met uitgewerkte reisimpressies dat in 1927 verscheen. Toch is het nu uitgegeven Amerika dagboek, voorzien van noten en inleiding door Huizinga-kenner Anton van der Lem, zelden oppervlakkig of langdradig. Dat komt allereerst door de goedgeschreven lyrische passages die van tijd tot tijd de onaffe zinnen en met veel Engels doorspekte samenvattingen afwisselen. Mooi is bijvoorbeeld Huizinga's commentaar als hij na een non-alcoholisch diner - Amerika zucht onder de Drooglegging - door een kapitalistische Newyorkse winkelstraat naar zijn hotel terugloopt: "Al de schoenen die nooit gedragen worden, al de bloemen die verwelken, al de woorden die nooit gelezen worden, het licht dat voor niets brandt, de kracht die verspild wordt.'

Nog aardiger is de kritische weging van het Moderne Leven, dat in Amerika zoveel sneller lijkt te gaan dan in het achtergebleven Europa. Huizinga houdt niet op zich te verbazen; over de honger naar statistische kennis die er zelfs toe leidt dat achter ieder gerecht op de menukaart het aantal calorieën wordt vermeld; over de onaantrekkelijke gewoonte om informeel gekleed te gaan ("Al de jongere vrouwen in sportbroek'); of over de Amerikaanse toekomstzin, die studenten al aanduidt als Class of 1929 wanneer ze vier jaar eerder beginnen. Het zijn dit soort observaties die het Amerika dagboek tot meer maken dan een simpel ego-document. Met historische precisie schildert de Groningse hoogleraar een land dat de toekomst heeft, dat zich opmaakt om de oude wereld zijn stijl van leven op te leggen. Zelf zou Huizinga (©01945) de Pax Americana van na de Tweede Wereldoorlog niet meer meemaken, maar voorspeld had hij haar wel: "De Amerikanen. Er is zooveel te doen in de wereld en zij hebben er de mouwen voor opgestroopt.'