Hijgers en schelders vallen bij PTT door de mand

De PTT wil in 1995 automatische nummerherkenning invoeren. Wie beschikt over een speciaal toestel kan dan zien vanaf welk nummer hij wordt gebeld vóórdat hij de hoorn opneemt. Een koppeling met klantgegevens uit de computer biedt bedrijven aantrekkelijke mogelijkheden, maar qua privacy zijn er nog wel wat haken en ogen, ook thuis.

DEN HAAG, 15 APRIL. Het gros van de Nederlandse telefoons is inmiddels aangesloten op een digitale telefooncentrale. Zo'n centrale is in wezen een computer, die net als een PC allerlei programma's kan draaien. En die programma's kunnen centrales veel meer laten doen dan alleen maar verbindingen tussen twee abonnees tot stand brengen. Bijhouden van wie met wie belt, zodat gespecificeerde rekeningen mogelijk zijn, is daarvan een voorbeeld. Automatisch doorschakelen (*23) een ander. De PTT heeft nog veel meer extra diensten in voorbereiding.

Concrete plannen bestaan er voor het meesturen met het belsignaal van het nummer van degene die belt. De ontvanger kan dat nummer lezen met een speciaal apparaatje of een telefoontoestel met een venster, mits hij tenminste voor deze dienst heeft betaald. De PTT overweegt volgend jaar in een beperkt gebied proef te draaien met automatische nummerherkenning, in 1995 zou het landelijk moeten worden ingevoerd. De manier waarop staat echter nog ter discussie. Door nu al met allerlei betrokken instanties en groeperingen te praten wil de PTT voorkomen dat er rond de invoering een enorme publieke commotie ontstaat, zoals in enkele Amerikaanse staten is gebeurd.

Technisch heeft de PTT vier voorzieningen voorbereid rond automatische nummerherkenning: mogelijkheid voor de beller het meesturen van het nummer per gesprek te blokkeren of permanent te blokkeren, en de mogelijkheid voor de ontvanger om zo'n blokkade per gesprek of permanent op te heffen. Zoals men er bij de PTT nu over denkt wil men als standaardvoorziening het nummer meesturen. Dat is gratis. Wie het als ontvanger wil lezen moet echter betalen: vijf à tien gulden per maand toeslag op het abonnement plus aanschaf van extra apparatuur. Iedereen krijgt de mogelijkheid per gesprek het meesturen van het nummer te blokkeren wanneer men liever anoniem wil bellen. Via een kaartje naar de PTT kan men het meesturen van zijn nummer permanent laten blokkeren. Voor geheime nummers wordt dit waarschijnlijk standaard. Over wie de mogelijkheid krijgen blokkades op te heffen - te denken valt aan de alarmdienst 06-11, politie of inlichtingendiensten - wil de PTT liever niet zelf beslissen. Daarvoor zou een wettelijke regeling moeten worden getroffen.

Wanneer het nummer in het toestel van de ontvanger is opgevangen, kan er natuurlijk verder van alles mee worden gedaan. Zo zou de ontvanger telefoontjes vanaf bepaalde nummers kunnen weren: handig voor wie zijn ex niet te woord wil staan of voor bedrijven die een notoire lastpost even niet aan de lijn willen hebben. Het toestel thuis zou ook de laatste vijftig nummers kunnen onthouden die hebben gebeld, degenen die tevergeefs hebben gebeld terugbellen, of een ander belsignaal geven als er vanaf bepaalde nummers (oma, vriend, belangrijkste klant) wordt gebeld. Ook kan het nummer direct worden ingevoerd in een computer, waarin het kan worden gekoppeld aan naam, adres en duizenden andere gegevens. Dit soort zaken hangen echter niet af van de service van het netwerk van PTT Telecom, maar van voorzieningen die zijn ingebouwd in de randapparatuur. Welke voorzieningen uiteindelijk zullen worden aangeboden hangt af van waar leveranciers brood in zien. In de Verenigde Staten zijn toestellen met al deze voorzieningen verkrijgbaar.

Wat is nu de zin van al deze gadgets? Voor particulieren wordt vooral de mogelijkheid geroemd te weten wie je aan de lijn krijgt. Dan heb je de keus om al dan niet op te nemen. Hijgers en schelders die doorgaans hun naam niet noemen, vallen direct door de mand doordat hun nummer wordt onthuld. Natuurlijk kunnen ze dat blokkeren, maar wie geplaagd wordt door een hijger kan ertoe overgaan alle geblokkeerde nummers toegang tot zijn telefoon te weigeren.

Tot nog toe zijn het echter vooral bedrijven die zijn geïnteresseerd in automatische nummerherkenning. Pizzakoeriers en taxicentrales kunnen dan zien vanaf welk nummer de bestelling wordt opgegeven. Amerikaanse ervaringen, waar nummerherkenning in de eerste staat al ruim vijf jaar beschikbaar is, leren dat het aantal valse bestellingen daardoor drastisch afneemt. Bedrijven en instanties kunnen het telefoonnummer eenvoudig koppelen met gegevensbestanden. Dat biedt mogelijkheden vaste klanten direct door te verbinden met hun contactpersoon, die bovendien meteen het desbetreffende dossier op zjn beeldscherm heeft. Ook voor direct marketing via de telefoon biedt nummerherkenning perspectieven. Een en ander staat of valt echter met het percentage abonnees dat het meezenden van zijn nummer blokkeert. Ook is het nog onduidelijk in hoeverre een telefoonnummer een betrouwbare identificatie is. Mensen bellen immers ook vanaf hun werk, of bij vrienden vandaan. Het is aan de ontvanger om uit te maken hoeveel waarde hij hecht aan het nummer.

Tot de meest enthousiaste voorstanders van nummerherkenning in Nederland behoren de 06-11 alarmdiensten. Zij worden geteisterd door vals alarm en niet spoedeisende vragen. Ze rekenen erop dat dat aanzienlijk zou afnemen als de anonimiteit van de beller is opgeheven. Bovendien zou men door koppeling aan een adressenbestand meteen weten vanwaar iemand belt. Is de beller in paniek en hangt hij op zonder te zeggen waar hij zich bevindt, is hij toch snel te achterhalen. Vandaar dat de alarmdiensten ervoor pleiten dat zij de mogelijkheid krijgen blokkades op te heffen, zodat ze altijd zien vanaf welk nummer er wordt gebeld en het bijbehorende adres kunnen achterhalen. De PTT wil de beslissing over het ter beschikking stellen van adressen bij telefoonnummers - zeg maar een omgekeerd telefoonboek - liever niet zelf nemen, maar aan de overheid overlaten. In enkele Amerikaanse staten werkt koppeling aan een adressenbestand tot volle tevredenheid. In de staat New Jersey, de eerste die automatische nummerherkenning invoerde, claimt de alarmdienst dat dankzij nummerherkenning mensenlevens zijn gered.

Telefonische hulpdiensten behoren daarentegen tot de vurigste tegenstanders. Zij stellen hun werk alleen te kunnen verrichten als de anonimiteit van beller en hulpverlener is gewaarborgd. Ook willen ze dat de locatie van de hulpdienst onbekend blijft. Politie en journalisten staan voor een dilemma. Enerzijds is het handig om direct te kunnen zien vanwaar er wordt gebeld, anderzijds is het ook handig als mensen anoniem kunnen bellen. Aleen, wie garandeert de anonimiteit? Moet de gebelde dat doen, of de PTT? In het laatste geval is denkbaar dat er voor de verbinding tot stand komt een bandje van de PTT wordt afgedraaid. Hierover zijn nog geen beslissingen genomen.

Op privacygebied zitten er enkele haken en ogen aan automatische nummerherkenning. Het lijkt misschien dat er niets aan de hand is zolang men ervoor kan kiezen om anoniem te bellen, maar is niet het geval. In de eerste plaats zullen er personen en instanties zijn die - legaal of illegaal - het nummer van de beller toch kunnen zien. Maar ook binnenshuis duiken onverwachte complicaties op. Er komen immers ongetwijfeld telefoontoestellen op de markt die alle nummers onthouden van waaraf is gebeld. Tussen huisgenoten kunnen dus nog hele gevechten ontstaan over het al dan niet aanschaffen van zo'n toestel. Immers, via de gespecificeerde rekening kan men alleen nagaan wie men zelf heeft gebeld, via de telefoon valt straks te achterhalen door wie men is gebeld. Dat vindt niet iedereen prettig.

Automatische nummerherkenning leidt tot een fundamentele machtsverschuiving tussen beller en gebelde. Nu weet de beller naar wie hij belt, en moet de gebelde maar afwachten wie zich achter het agressieve gepiep of gerinkel schuilhoudt. Als het nummer van de beller meteen in een venstertje verschijnt, wordt die verhouding omgekeerd. De ontvanger kan de beller dwingen zich eerst bekend te maken. Het is een digitale variant van de telefoon niet met je naam opnemen, maar met “met wie spreek ik?”