Fluitconcert voor behoedzame Mandela

JOHANNESBURG/BOKSBURG, 15 APRIL. Hij stond er bij als de oudere onderwijzer die de klas niet meer in de hand heeft. Nelson Mandela, de grijzende leider van het Afrikaans Nationaal Congres (ANC), riep de onrustige menigte tieners een paar keer tot de orde. Vergeefs.

Het uitpuilende stadion Jabulani in het zwarte woonoord Soweto leek gisteren nauwelijks geïnteresseerd in de boodschap van kalmte, zelfbeheersing en verzoening, die Mandela uitdraagt sinds de moord op de zwarte communistenleider Chris Hani, afgelopen zaterdag. Zijn woorden sloegen niet aan. “We moeten werken met mensen die ons niet aanstaan”, hield hij zijn gehoor voor. “Ik houd niet van de Nationale Partij, maar ik ben bereid met De Klerk samen te werken om een nieuw Zuid-Afrika te bouwen”. De reactie bestond uit boegeroep en gefluit.

Meer succes had volgens de televisiebeelden Clarence Makwetu, de eveneens grijzende president van het radicaal-linkse Pan Afrikaans Congres (PAC). Toen hij tijdens de toespraak van Mandela het stadion binnenkwam, moest de ANC-leider stoppen wegens het gejuich van de massa. Makwetu's militaire commando, het Volksbevrijdingsfront voor Azania (APLA), heeft onder de radicalen in de townships de juiste snaar geraakt met de campagne van aanslagen op blanken in een "Jaar van de Grote Storm'. De spandoeken in het stadion waren in de vertrouwde PAC-toonzetting: "Ze hebben de verkeerde vermoord, de oorlog begint nu' en het klassieke "One settler one bullet', een kogel voor iedere blanke.

Misschien had het PAC de herdenkingsbijeenkomst voor Chris Hani in Soweto, een van de 84 die gisteren Zuid-Afrika lamlegden, gekaapt. Misschien ook is er niet zo veel verschil meer tussen de militante aanhang van jongeren van Makwethu en Mandela. Meer nog dan verdriet of woede om de dood van Hani toonde de dag van nationale rouw gisteren de groeiende kloof tussen het gematigde leiderschap van het ANC en een steeds militantere aanhang. De top mag kiezen voor een rationele politiek van stap-voor-stap onderhandelen over verkiezingen en een non-raciale grondwet, de miljoenen jongeren zonder baan en scholing en opgegroeid in geweld zien drie jaar na de vrijlating van Mandela nog steeds geen brood op de plank. De trait d'union tussen ratio en onvrede, weet het ANC, was Chris Hani.

Gisteren bleek ook hoe moeilijk de zwarte jeugd te beheersen is. Op verscheidene plaatsen in het land mondden demonstraties en bijeenkomsten uit in vandalisme en geweld. Kaapstad bood 's middags de aanblik van een slagveld. Groepen jongeren plunderden winkels en staken auto's in brand. De politie en de ordebewakers van het ANC leken de controle te hebben verloren. Pas tegen de avond kwam de stad uit de staat van burgeroorlog.

Pag.4: Jeugd is oncontroleerbaar

Ook uit Durban, Pietermaritzburg, Port Elizabeth en Johannesburg kwamen berichten van plunderingen, brandstichting en geweld.

In Soweto liep de dag anderszins uit de hand. Een grote menigte verzamelde zich na Mandela's toespraak voor het Protea politiestation. Volgens de politie begonnen demonstranten met stenen te gooien. De politie opende het vuur en schoot met traangas, hagel en rubberen kogels op de demonstranten, vier doden, vijf ernstig gewonden en 245 licht gewonden achterlatend. Ooggetuigen en internationale waarnemers deelden het oordeel van het ANC dat de politie echter zonder aanleiding en zonder waarschuwing het vuur had geopend.

In andere zwarte woonoorden als Sebokeng en Alexandra, beruchte brandhaarden van geweld, bleef het rustig. In Boksburg, waar Chris Hani zaterdag voor zijn huis werd doodgeschoten, hield een menigte van zo'n 15.000 zich aan de oproepen tot kalmte en discipline van de ANC-leiding. Groepen jongeren uit het naburige township Vosloorus, met kinderen van tien, twaalf jaar voorop, dansten hun strijddans, de toyi-toyi, voor het stadhuis van het conservatieve gemeentebestuur. De zwaar bewapende manschappen van politie en leger keken van een afstand toe hoe het blanke bolwerk werd overgenomen.

Blanken waren er nauwelijks, en ze waren niet populair. Een groep jongeren, houten en denkbeeldige geweren in de aanslag, danste op mij af. Hun voorman maakte onder luide bijval het geluid van een machinegeweer: ratatatata. Chris Hani werd door een blanke vermoord. Ik ben blank, daar helpt geen perskaart tegen.

Twee ANC'ers sprongen er meteen tussen en verontschuldigden zich. “Er is zoveel woede onder de jongeren”, zei David Nkosi (32). “Wat Chris Hani zei, was voor hen een gebod. Chris preekte de laatste weken vrede, we moesten ons zelfs inhouden als de Boers van de politie ons pestten. Die erfenis heeft hij ons nagelaten. Wat we nu moeten doen, is Nelson Mandela goed beschermen. Hem mag niet hetzelfde overkomen”.

Nataniel Matabela (31) vreest de reactie van de jeugd. “Niemand kan voorspellen wat er gaat gebeuren. De jongeren zijn oncontroleerbaar en meer gefrustreerd dan ooit. Hun held is vermoord. Ze luisteren naar niemand meer, ook niet naar Mandela”.

In de veel te kleine zaal wist Thabo Mbeki, als hoofd van het departement van buitenlandse zaken een boegbeeld van gematigdheid, de gemoederen te kalmeren. Hij kreeg de zaal stil met een roerend persoonlijk verslag van zijn leven met Hani, met wie hij op school zat, in ballingschap leefde en uiteindelijk drie jaar geleden naar Zuid-Afrika terugkeerde. “Chris stierf omdat hij voor vrijheid stond, niet omdat hij communist was of lid was van Unkhonto we Siszwe (de gewapende vleugel van het ANC, red)”, zei Mbeki. Als alle nationale leiders van het ANC gisteren, liet hij de echo klinken van Mandela's pleidooi om een beheerste reactie. “We moeten een gedisciplineerde macht zijn. Er zijn mensen in onze gemeenschappen die met een ANC-t-shirt aan in huizen inbreken, vrouwen verkrachten en winkels plunderen. Wij willen die mensen niet in onze organisatie. Wij willen de macht in handen, wij willen geen flessen whisky in handen”.

Toch klonk ook in Boksburg de roep om een hardere reactie. Khabisi Mosunkutu, een spreker van Cosatu, de grootste vakbeweging in het land, kreeg de zaal mee toen hij “meer met mijn hart dan met mijn hoofd” vroeg om vergelding. “Ik wil vergelding. Het moet een programma zijn van massa-acties om eindelijk de Nationale Partij te vernietigen. Cosatu wil daar aan meedoen. In de jaren tachtig riep het ANC op de townships onregeerbaar te maken. Als we nu weer een dergelijke actie beginnen, bezweer ik u dat we voor eind april een overgangsregering hebben.”

De druk op de ANC-leiding om de dood van Hani om te zetten in klinkend politiek resultaat wordt zo met de dag groter. De achterban wil perspectief en symbolen: een datum voor de eerste algemene verkiezingen, het ANC dat meeregeert en Mandela als president. Het gezamenlijk beheer van leger en politie, een ANC-eis die door de regering tot nu toe is verworpen, stijgt snel op de politieke agenda.

Als Mandela en de zijnen geen van die wensen op korte termijn weten te realiseren kunnen zij de aanhang moeilijk onder controle houden en staat Zuid-Afrika meer actie en anarchie te wachten. Dat zal ook de regering-De Klerk, die het beheer over de crisis twee dagen lang grotendeels overliet aan de president-in-de-wachtkamer, Nelson Mandela, steeds meer beseffen. De rouwdag van gisteren was een ventiel voor de volkswoede, maar het is niet genoeg.

Groene paarden