Aerden-hofje: 'fatsoenlijke juffrouwe in Leerdam'

Het Hofje van Van Aerden. Kerkstraat 67, Leerdam. Geopend dinsdag en donderdag van 14.00 tot 16.00.

Voor een aardig dorpsbeeld hoeft niemand af te reizen naar Leerdam. Wat er in het centrum nog rest aan oude huizen is volledig overwoekerd en versneden door luifels, reuzenetalages en chaotisch reclamemateriaal. Er is dan ook, zoals de folder De Vijfheerenlanden leert, "een wandelpromenade verwezenlijkt', wat geresulteerd heeft in "een bruisende en gezellige binnenstad'. Twee monumenten zijn nog niet aangetast: de hervormde kerk en het hofje van mevrouw van Aerden. Dit laatste is een bijzondere plek, een besloten locatie die zonder er zelf iets voor te hoeven doen een soort stiltecentrum is geworden, een plek die niet zo heel veel veranderd is sind de bouw in 1770. Goed, er is telefoon en stromend water en gas en electra, maar, zo legt de binnenvader de heer Slieker opgewekt uit, de regels die zijn vastgesteld door de stichteres gelden in hoofdlijnen nog steeds. In haar testament bepaalde zij dat hier "niemand sal mogen wonen als eerlijke fatsoendelijke juffrouwe ofte weduwe, dog alle van de ware gereformeerde religie'. Er was plaats voor elf vrouwen.

Maria Ponderus-van Aerden (1672-1764), was een gefortuneerde notarisweduwe in Den Haag. Haar man rustte al lang in zijn graf en ook hun enige zoon leefde niet meer. Een hofje was in dergelijke gevallen geen ongebruikelijke bestemming voor het familiekapitaal. Den Haag zou de vanzelfsprekende plaats daarvoor zijn geweest, maar omdat er nogal wat verwanten in Leerdam woonden, werd het hofje hier gebouwd. Het werd ontworpen door de Brielse architect C.P.Timmermans en verrees tussen 1770 en 1772 op de de runes van het kasteel van de heren van Leerdam, aan de oever van de Linge. Het bestaat uit vier vleugels rond een vierkante binnenplaats met buxushaagjes. Aan de straatzijde prijken boven de royale hoofdingang de wapens van de stichteres en van de eerste vier regenten. De wapens van de eerste drie regentessen zijn te zien aan de binnenzijde van de hoofdpoort. Tot 1970 werd het hofje gebruikt volgens de oude traditie, in 1974-'76 is het gerestaureerd. De vleugel aan de straatzijde werd verbouwd en hier kwamen de raadzaal en de trouwzaal van de gemeente. In de overige vleugels werden tien gemoderniseerde apartementen ingericht, zodat de bedstee moest plaats maken voor de kitchenette. In een van de appartementen huist de binnenvader met zijn binnenmoeder en in de andere wonen negen ongehuwde vrouwen. Herenbezoek na tien uur is, aldus de heer Slieker voor "de vrouwtjes' absoluut verboden, en wie van hen wenst te trouwen dient ogenblikkelijk te vertrekken.

Het bijzondere van het hofje is niet alleen de tijdloze beslotenheid maar ook de schilderijenverzameling. De echtgenoot van de stichteres, Pieter van Aerden, had een collectie van in hoofdzaak zeventiende-eeuwse schilderijen bij elkaar gebracht en die hangen nu voor het grootste deel in de regentenzaal. Het is zo'n vertrek in Lodewijk XV stijl met een stucplafond met een schouw en een spiegel omlijst door snijwerk, maar wel met Biedermeier meubilair. Maria van Aerden heeft zelf de schilderijen hier nooit zien hangen, maar de plaats was door haar vastgesteld en de regenten dienden ze "net en schoon te onderhouden' om zo de nagedachtenis van haar man te eren. Er hangt een aantal familieportretten, waaronder twee van Gerard ter Borch, bloemstillevens van Cornelis de Heem, een landschap van Philips Koninck, twee riviergezichten van Hendrik Dubbels, een landschap van Jacob Ruysdael en een lachende jongen met een bierkan van Frans Hals. Die twee laatste doeken zijn enkele jaren geleden gestolen, maar op gelukkige wijze weer teruggevonden.

In Nederland bestaat nog één binnenvader, een manlijke toezichthouder van een hofje, en dat is de heer Slieker. Hij neemt er de tijd voor om het bezoek hoffelijk rond te leiden. Hij vertelt de geschiedenis van het hofje, geeft uitleg over de schilderijen en het meubilair en als er nog tijd is krijgt de bezoeker ook nog het drama van de roof van de twee schilderijen opgevoerd. Levend en op de authentieke locatie.