GKTsjP na anderhalf jaar voor rechter

MOSKOU, 14 APRIL. Achter half-gesloten deuren is vannochtend in het gebouw van de Hoge Raad van Rusland het strafproces begonnen tegen de twaalf putschisten die verdacht worden van de mislukte staatsgreep van 19 augustus 1991. In het zaaltje van de militaire kamer der Hoge Raad mogen alleen een select groepje Russische journalisten dat door de rechtbank is aangewezen, en een buitenlandse correspondent het proces volgen. Als blijk van goede wil van de justitiële autoriteiten mag er zegge en schrijve één vreemdeling bij zijn. Tot gisteravond was het proces voor buitenlanders geheel gesloten.

De hoofdverdachten zijn: Gennadi Janajev, de vice-president onder Gorbatsjov, die pro forma voorzitter was van de junta GKTsjP, het "staatscomité voor de noodtoestand' dat de macht op maandagmorgen 19 augustus overnam; Anatoli Loekjanov, de voorzitter van het Sovjet-parlement, die vermoedelijk uit tactische motieven geen zitting nam in de GKTsjP maar wordt gezien als de auctor intellectualis van de coup, mede omdat hij geen enkele actie ondernam tegen de greep naar de macht; Vladimir Krjoetsjkov, de toenmalige chef van de KGB; Dmitri Jazov, de minister van defensie die zijn troepen naar Moskou dirigeerde maar uiteindelijk niet durfde door te zetten toen bleek dat zijn hoge officieren zich wankelmoedig toonden; Joeri Plechanov, de KGB-generaal die de presidentiële elitetroepen onder zijn beheer had en Gorbatsjov daarmee onder druk heeft proberen te zetten; en diens adjunct Vjatsjeslav Generalov die verantwoordelijk was voor de "high tech' van de KGB.

De kleinere vissen zijn Valentin Pavlov (de laatste premier van de Sovjet-Unie die wel meedeed maar niet helemaal nuchter leek), Oleg Sjenin (de secretaris van het Centraal Comité van de CPSU die de telegrammen aan de lokale partij-afdelingen deed uitgaan), Oleg Baklanov (de voorzitter van het staatscomité van defensie en als zodanig de politieke leider van het "militair-industrieel complex'), generaal Valentin Varennikov (de onderminister van defensie die Gorbatsjov op de Krim het ultimatum kwam overhandigen en later probeerde om de Oekraïense president Leonid Kravtsjoek voor zijn karretje te spannen), Aleksandr Tizjakov (de leider van de industriële staatsbedrijven die al eerder over de noodzaak van een omwenteling had gesproken en in augustus 1991 als maatschappelijk alibi in de junta was opgenomen) en Vasili Starodoebtsev (de voorman van de collectieve landbouw).

Joeri Boldin, de toenmalige kabinetschef van Gorbatsjov in het Kremlin, moet nog voorkomen. Zijn dossier is na anderhalf jaar nog steeds niet rijp voor behandeling.

Pag 5: Daders coup augustus 1991 voor rechter

Ex-minister van binnenlandse zaken Boris Pugo, een van de leden van de junta, is er vandaag ook niet bij. Pugo pleegde kort na het fiasco van zijn coup samen met zijn vrouw zelfmoord.

Onder leiding van procureur Valentin Stepankov wordt de twaalf GeKaTsjePisten “landverraad” ten laste gelegd en subsidair “machtsmisbruik”. Anderhalf jaar geleden waren deze begrippen in Rusland nog gemeengoed. In die dagen werd er zelfs gediscussieerd over de vraag of de doodstraf gepast was.

Nu echter is de maatschappelijke ambiance, door het fiasco van het democratische hervormingsbeleid van de winnaars van augustus 1991, zo verslechterd dat een groot deel van de bevolking de hele zaak het liefst zou vergeten. Dat Anatoli Loekjanov zich drie weken geleden durfde vertonen op het balkon van het Witte Huis, dat Jeltsin in 1991 tegen hem wist te verdedigen, liet iedereen koud. Volgens een recente enquête is 33,9 procent van de burgers zelfs voor amnestie. Slechts één procent durft zich voor de doodstraf uit te spreken.

De advocaten van de putschisten hebben dan ook de kans om het hele arsenaal bij de verdediging in te zetten: van louter juridisch tot puur politiek.

De juridische angels zitten in de dagvaarding. De primaire beschuldiging op grond van artikel 64 van het Russische wetboek van strafrecht betreft “verraad van het moederland”, dat wil zeggen “het schade berokkenen aan de soevereiniteit, de staatsveiligheid en defensie van de Sovjet-Unie”. Maar die bestaat niet meer, ook al moet Stepankov bij gebrek aan beter nog altijd een beroep op dit artikel doen.

De verdediging hoopt dAN ook op spektakel bij de verhoren van getuigen als Michail Gorbatsjov en de huidige minister van defensie generaal Pavel Gratsjov. Ze hoopt aan te tonen dat de toenmalige partijleider op de hoogte was van de plannen. Als het aan haar ligt, zal ook president Jeltsin worden verhoord, omdat alles er op wijst dat hij tevoren was getipt. De houding van Gratsjov in de eerste dagen van de coup is mogelijk nog belangrijker. Gratsjov was de man die pas eieren voor zijn geld koos, toen hij zag dat de GKTsjP niet in staat was door te drukken. Nu is hij de eerste man van de democratische krijgsmacht.

Als de verhoren van de getuigen meer licht zullen laten schijnen op de vraag wie hoeveel boter op zijn hoofd heeft, kunnen de raadslieden de strafzaak promoveren tot een politiek proces. En dat is precies wat ze nodig hebben, nu het prestige van de winnaars van 1991 met de week verder verbleekt. Zo'n toonzetting zou een algemeen volksgevoel weerspiegelen: namelijk dat het allemaal “spel” was dat weinig heeft voorgesteld en het dus niet aangaat alleen de verliezers voor de juridische rekening te laten opdraaien.